Want to make creations as awesome as this one?

Transcript

argument

na tropach
kontekstów

Poniżej znajdziesz odpowiedź:

Czego szukamy?
Czym jest kontekst?

Czym jest kontekst i jaka jest jego funkcja?

W nauce o literaturze to zespół odniesień niezbędnych do zrozumienia

jakiegoś dzieła literackiego.W zależności od szko-ły metodologicznej kontekstem może być tradycja

literacka albo zjawiska pozaliterackie(filozoficzne,

estetyczne...).

Możemy wyróżnić dwie podstawowe funkcje kontekstu:

1.służy interpretacji,pomaga zrozumieć sens dzie-ła,

2.poszerza problematykę dzieła,odsyła do świata

poza utworem.

Kontekst funkcjonalny

Jeśli zastanawiasz się czy Twój kontekst jest funkcjonalny, odpowiedz na pytania:

- celowy

-przydatny do omówienia utworu w szerszej perspektywie

-trafny

- pogłębia i rozwija omawiane zagadnienie

- wspiera, rozwija sformułowaną refleksję

Zapamiętaj, że funkcjonalny kontekst nie może być wyłącznie przywołaniem informacji lub wydarzenia. Streszczenie utworu literackiego lub wątku również nie jest kontekstem.

  • Historycznoliteracki

Literacki
  • Biograficzny
  • Kulturowy
  • Religijny
  • Mitologiczny
  • Biblijny
  • Historyczny
  • Filozoficzny
  • Polityczny

Typy kontekstów

Przykład

"Raskolnikow wierzy w słuszność popełnionej zbrodni, twierdzi, że to jednostkowe poświęcenie uratuje wiele istnień. Wydaje się, że Raskolnikow broni siebie jako jednostki, w jego postawie odbija się filozofia Maxa Strinera - zwolennika skrajnego indywidualizmu, a także poglądy Kanta, oddzielającego moralność od etyki. Raskolnikow nie widzi moralnego zła w swoim czynie."

Wyliczanie

Ćwiczenia w dobieraniu kontekstów - Antygona

Sofokles, Antygona

KREON Lecz ty, co głowę tak skłaniasz ku ziemi,Mów, czy to prawda, czy donos kłamliwy?

ANTYGONA Jam to spełniła, zaprzeczyć nie myślę.

KREON do STRAŻNIKA Ty więc się wynoś, gdzie ci się podoba,Wolny od winy i ciężkich podejrzeń.

STRAŻNIK odchodzi

A ty odpowiedz mi teraz w dwóch słowach,Czyżeś wiedziała o moim zakazie?

ANTYGONA Wiedziałam dobrze. Wszakże nie był tajny.

KREON I śmiałaś wbrew tym stanowieniom działać?

ANTYGONA Przecież nie Jowisz obwieścił to prawo,

Ni wola Diki, podziemnych bóstw siostry,

Taką ród ludzki związała ustawą.

A nie mniemałam, by ukaz twój ostry Tyle miał wagi i siły w człowieku,

Aby mógł łamać święte prawa boże,

Które są wieczne i trwają od wieku,

Że ich początku nikt zbadać nie może.

Ja więc nie chciałam ulęknąć się człeka

I za złamanie praw tych kiedyś bogom

Zdawać tam sprawę. Bom śmierci ja pewna Nawet bez twego ukazu;

a jeśli Wcześniej śmierć przyjdzie, za zysk to poczytam.

Bo komu przyszło żyć wśród nieszczęść tylu,

Jakże by w śmierci zysku nie dopatrzył?

Tak więc nie mierzi mnie śmierci ta groźba,

Lecz mierziłoby mnie braterskie ciało

Niepogrzebane. Tak, śmierć mnie nie straszy,

A jeśli głupio działać ci się zdaję,Niech mój nierozum za nierozum staje.

CHÓR

Krnąbrne po krnąbrnym dziewczyna ma ojcu

Obejście, grozie nie ustąpi łatwo.

KREON Lecz wiedz, że często zamysły zbyt harde

Spadają nisko, że często się widzi,

Jako żelazo najtwardsze wśród ognia

Gnie się i mimo swej twardości pęka;

Wiem też, że drobne wędzidło rumaki

Dzikie poskramia. Bo tym nieprzystojna

Wyniosłość, którzy u innych w niewoli.

Dziewka ta jedną splamiła się winą

Rozkazy dane obchodząc i łamiąc,

Teraz przed drugim nie sroma się gwałtem,

Z czynu się chełpi i nadto urąga.

Lecz nie ja mężem, lecz ona by była,Gdyby postępek ten jej uszedł płazem.

https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/antygona.html [dostęp: 11.06.2021].

1. Znajdź w internecie informacje dotyczące wierzeń starożytnych Greków. Co było gwarancją spokoju duszy?

2. Wskaż związek pomiędzy utworem a mitem o Labdakidach.

3. Jaka koncepcja ludzkiego losu pojawia się w dramacie?

4. Przedstaw konflikt racji na podstawie załączonego fragmentu oraz całości dramatu.

5. Jakie motywy literackie pojawiają się w utworze?

6. Wskaż inne teksty kultury podejmujące podobną problematykę.

7. Dla ambitnych: Obejrzyj film pt.: "Zabicie świętego jelenia".

Wskaż podobieństwa pomiędzy filmem a dramatem Sofoklesa.

Ćwiczenia
w dobieraniu kontekstów

1. Z jakiej epoki pochodzi utwór?
2. Jak w tej epoce charakteryzowano śmierć?
3. Jakie czynniki wpływały na sposób postrzegania tego zjawiska?
4. Wskaż na podstawie wybranych obrazów średniowiecznych cechy śmierci.
5. Jaka konwencja estetyczna pojawia się w utworze?
6. Wskaż inne teksty kultury, w których pojawia się podobna wizja śmierci.

Dialog Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Polikarpus, tak wezwany,
Mędrzec wieliki, mistrz wybrany,
Prosił Boga o to prawie,
By uźrzał śmierć w jej postawie.
Gdy się moglił Bogu wiele,
Ostał wszech ludzi w kościele,
Uźrzał człowieka nagiego,
Przyrodzenia niewieściego,
Obraza wielmi skaradego,
Łoktuszą przepasanego.
Chuda, blada, żołte lice
Łszczy się jako miednica;
Upadł ci jej koniec nosa,
Z oczu płynie krwawa rosa;
Przewiązała głowę chustą
Jako samojedź krzywousta;
Nie było warg u jej gęby,
Poziewając skrżyta zęby;
Miece oczy zawracając,
Groźną kosę w ręku mając;
Goła głowa, przykra mowa,
Ze wszech stron skarada postawa –
Wypięła żebra i kości,
Groźno siecze przez lutości.
Mistrz widząc obraz skarady,
Żołte oczy, żywot blady,
Groźno się tego przelęknął,
Padł na ziemię, eże stęknął.
[...]

Pieśń o Rolandzie

Roland czuje, że śmierć jest blisko. Uszami mózg mu się wylewa. Modli się do Boga za swoich parów6, aby ich przyjął do nieba; następnie prosi anioła Gabriela za samego siebie. Bierze róg, iżby mu nikt nie robił wyrzutu, i drugą ręką swój miecz zwany Durendalem. Nieco dalej niż na strzelanie z kuszy idzie ku Hiszpanii przez pole. Wstępuje na wzgórek. Tam, pod pięknym drzewem, są cztery głazy z marmuru. Na zielonej trawie upada na wznak. Omdlewa, śmierć jego się zbliża.(...)Wysokie są góry i drzewa wysokie. Są tam cztery głazy marmurowe, błyszczące. Na zielonej trawie hrabia Roland omdlewa. Owo czyha nań Saracen, który udał martwego i leży wśród innych, pomazawszy krwią swoją twarz i ciało.Prostuje się, wstaje, nadbiega. Był piękny i silny, i mężny też wielce; i w pysze swojej popełnił szaleństwo, od którego zginie; chwyta się Rolanda i chwyta jego broń, i powiada jedno słowo: "Zwyciężony jest siostrzan Karola! Zaniosę jegomiecz do Arabii!" Kiedy go ciągnął, hrabia odzyskał nieco zmysły. (...)Roland czuje, że on mu bierze jego miecz. Otwiera oczy i mówi tylko tyle: "Zda mi się, żeś ty nie nasz". Trzymał róg, którego nie chciał porzucić. Uderza go rogiem w hełm zdobny kamieniami, okładany złotem; łamie stal i czaszkę, i kości, wysadza mu z głowy oczy i u stóp swoich wali go trupem. Po czym powiada: "Poganinie, synu niewolnika, jak ty się ośmieliłeś dotknąć mnie, słusznie albo nie? Kto o tym usłyszy, będzie cię miał za szaleńca! Oto pękł mój róg, złoto i kryształ odpadły!" (...)Roland uderzył mieczem o krzemień! Walił nim więcej, niżbym zdołał powiedzieć. Miecz zgrzyta, nie pryska ani się nie łamie. Odskakuje ku niebu. Kiedy hrabia widzi, że go nie złamie, żałuje go w duszy bardzo łagodnie: "Ha! Durendalu,jakiś ty piękny i święty! Twoja złota gałka pełna jest relikwij: ząb świętego Piotra, krew świętego Bazylego i włosy wielebnego świętego Dionizego, strzęp szaty Najświętszej Panny. Nie godzi się, by poganie cię posiedli; chrześcijanie powinni pełnić twoją służbę. Obyś nigdy nie dostał się w ręce tchórza! Tobą zdobyłem tyle szerokich ziem, które dzierży Karol, cesarz siwobrody; przez ciebie jest potężny i bogaty."(... )Roland czuje, że śmierć go bierze całego: z głowy zstępuje do serca. Biegnie rycerz pędem pod sosnę7, położył się na zielonej murawie, twarzą do ziemi8. Pod siebie kładzie swój miecz i róg9. Obrócił głowę ku zgrai pogan; tak czyni chcąc,aby Karol powiedział i wszyscy jego ludzie, że umarł jako zwycięzca i jako zacny hrabia. Raz po raz słabnącą rękąu derza się w piersi. Za grzechy swoje wyciąga ku Bogu swoją rękawicę10.(...)Roland czuje, że dobiegł już kresu. Leży na stromym pagórku twarzą ku Hiszpanii. Jedną ręką bije się w pierś: "Boże,przez twoją łaskę, mea culpa11; za moje grzechy, wielkie i małe, jakie popełniłem od godziny urodzenia się aż do dnia, w którym oto poległem!" Wyciągnął do Boga prawą rękawicę16. Aniołowie z nieba zstępują ku niemu. (...)Hrabia Roland leży pod sosną. Ku Hiszpanii obrócił twarz. Wiele rzeczy przychodzi mu na pamięć; tyle ziem, które zdobył dzielny rycerz, i słodka Francja, i krewniacy, i Karol Wielki, jego pan, który go wychował. Płacze i wzdycha, nie może się wstrzymać. Ale nie chce przepomnieć siebie samego; bije się w piersi i prosi Boga o przebaczenie: "Prawdziwy Ojcze, któryś nigdy nie skłamał, ty, któryś przywołał świętego Łazarza spośród umarłych, ty, któryś ocalił Daniela spomiędzy lwów, ocal mój ą duszę od wszystkich niebezpieczeństw za grzechy, którem popełnił w życiu!" Ofiarował Bogu swą prawą rękawicę, święty Gabriel wziął ją z jego dłoni. Opuścił głowę na ramię; doszedł, ze złożonymi rękami .

http://matecznik.npr.pl/lektury1/roland_fragm.pdf:


1. Podaj argument, który udowodni tezę, że "Pieśń o Rolandzie" odwołuje się do wydarzeń historycznych.

2. Która ze średniowiecznych filozofii wpłynęła na ukształtowanie wizerunku rycerza?

3. Wskaż podobieństwa pomiędzy obrazem śmierci Rolanda i Chrystusa.

4. Wskaż 5 cech wspólnych Rolanda i Hektora.

5. Wskaż podobieństwa i różnice pomiędzy Rolandem a innym, znanym Ci rycerzem z przestrzeni literatury bądź filmu.

Boska komedia

PIEKŁO (PIEŚŃ III)„Przeze mnie droga w miasto utrapienia,

Przeze mnie droga w wiekuiste męki,

Przeze mnie droga w naród zatracenia.Jam dzieło wielkiej, sprawiedliwej ręki.

Wzniosła mię z gruntu Potęga wszechwłodna,

Mądrość najwyższa, Miłość pierworodna1;

Starsze ode mnie twory nie istnieją,

Chyba wieczyste – a jam niepożyta!

Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją...”.

Na odrzwiach bramy ten się napis czyta

,O treści memu duchowi kryjomej.

„Mistrzu – szepnąłem – z tych słów groza świta!”

A on mi na to, jak człowiek świadomy:

„Tu oczyść serce podłością zatrute,

Tu zabij w sobie wszelki strach znikomy.

Do miejsc my przyszli, gdzie czynią pokutę

Owi, com mówił, boleści dziedzice,

Duchy ze skarbu poznania wyzute.”

Dłoń mi na dłoni położył i lice

Ukazał jasne, duchem natchnął śmiałem,

Po czym wprowadził w głębin tajemnice.

Stamtąd westchnienia, płacz, lament chorałem1

Biły o próżni bezgwiezdnej tajniki:

Więc już na progu stojąc, zapłakałem.

Okropne gwary, przeliczne języki,

Jęk bólu, wycia, to ostre, to bledsze,

I rąk klaskania, i gniewu okrzyki

Czyniły wrzawę, na czarne powietrze

Lecącą wiru wieczystymi skręty,

Jak piasek, gdy się z huraganem zetrze.

(...)Więc zrozumiałem, że tu śmierć zawleka

I tłoczy razem owe podłe sotnie,

Których Bóg i czart równo się wyrzeka.

Nędznym, co w świecie żyli nieżywotnie,

Rój os i przykra kąsa ciało mszyca;

Jęczą, gdy ból im do żywego dotnie.

1. W których wcześniejszych poznanych przez Ciebie utworach pojawiła się wizja zaświatów?

2. Wskaż związek wizji zaświatów ze światopoglądem średniowiecza.

3. Na podstawie załączonego fragmentu Boskiej komedii scharakteryzuj wizję piekła.

4. Wskaż dwa współczesne utwory, które ukazują podobną wizję krainy piekielnej.

5. Wyszukaj w internecie informacje na temat biografii Dantego. Znajdź w Boskiej Komedii aluzje biograficzne i je objaśnij.

6. Przyjrzyj się obrazowi H. Bosha (źródło: Wikipedia), znajdź podobieństwa w sposobie ukazania inferalnej przestrzeni.

Bogurodzica

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena

Maryja,

U twego syna Gospodzina

matko zwolena

, Maryja!

Zyszczy nam, spuści nam

.

Kyrieleison.

Twego dziela Krzciciela, bożycze

,

Usłysz głosy

, napełni myśli

człowiecze.

Słysz modlitwe, jąż nosimy

,

Oddać raczy

, jegoż prosimy:

A na świecie zbożny

pobyt,

Po żywocie rajski przebyt

.

Kyrieleison.

1. Jakie wartości były istotne dla ludzi średniowiecza?

2. Przeczytaj tekst Bogurodzicy załączony w prezentacji. Przetłumacz utwór na język współczesny. Wykorzystaj przypisy.

3. Jaki gatunek reprezentuje Bogurodzica?

4. Wskaż, odwołując się do utworu, cechy gatunkowe na przykładzie.

5. Do jakiej filozofii odwołuje się utwór?

6. Przypomnij sobie cechy stylów dominujące w średniowieczu, do którego z nich odwołuje się Bogurodzica?

7. Znajdź w internecie informacje dotyczące motywu deesis. Wskaż związek z utworem.

8. Jakie funkcje w kulturze pełni Bogurodzica?

9. Znajdź utwory, w których pojawiają się nawiązania do utworu.

TREN X


TREN X

Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?

W którą stronę, w którąś się krainę udała?

Czyś ty nad wszytki nieba wysoko wniesiona

I tam w liczbę aniołków małych policzona?

Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szczęśliwe

Wyspy zaprowadzona?

Czy cię przez teskliweCharon jeziora wiezie i napawa zdrojemNiepomnym4,

że ty nie wiesz nic o płaczu mojem?

Czy, człowieka zrzuciwszy i myśli dziewicze,

Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze?

Czyli się w czyścu czyścisz, jesli z strony ciała

Jakakolwiek zmazeczka na tobie została?

Czyś po śmierci tam poszła, kędyś pierwej była,

Niżeś się na mą ciężką żałość urodziła?

Gdzieśkolwiek jest, jesliś jest, lituj mej żałości5

,A nie możesz li6 w onej dawnej swej całości,

Pociesz mię, jako możesz, a staw się przede mną

Lubo snem, lubo cieniem, lub marą nikczemną7!

1. Udowodnij związek biografii Kochanowskiego z genezą "Trenów".

2. Znajdź informacje dotyczące pochodzenia motywu UBI SUNT. W jakich innych utworach się pojawia? Co oznacza? Gdzie w Trenie X występuje?

3. Wymień wizje zaświatów, występujące w utworze. Do jakich systemów filozoficznych i religijnych odnosi się autor?

4. Wskaż dwa inne teksty kultury, w których pojawia się wizja zaświatów.

Makbet

1. Jakie wydarzenia miały miejsce przed wskazaną sceną?

2. Makbet odwołuje się do znanego motywu. Wskaż źródło toposu i jego znaczenie, w kontekście decyzji podejmowanych przez Makbeta.

3. W jakiej filozofii swoje źródło ma ów motyw?

4. Jaki związek z wydarzeniami historycznymi ma fabuła Makbeta? Czym inspirował się Szekspir pisząc dramat?

5. Wskaż innego władcę, który podobnie jak Makbet, dąży do zdobycia władzy.

6. Wskaż i omów elementy średniowiecznego światopoglądu, które występują w dramacie.


MAKBET

Prawiem zapomniał, jak smakuje trwoga.

Minęły czasy, w których moje zmysły

Drętwiały we mnie na lada krzyk nocny,

Gdy moje włosy na okropną powieść

Wstawały wszystkie, jak gdyby żyjące.

Lecz nasyciłem się okropnościami,

A strach tak z moją pobratał się myślą,

Że nic nie może drżenia we mnie zbudzić.

Dlaczego płaczą?

SEYTON

Królowa umarła.

MAKBET


Później jej trochę należało umrzeć;

Na słowa takie czas jeszcze nie przyszedł.

Jutro po jutrze i po jutrze jutro,

Wolnym się krokiem od dnia do dnia czołga,

Aż do ostatniej wszech czasów sylaby,

A wszystkie wczoraj nasze przyświecały

Głupcom na drodze do prochów mogiły.

Zgaśnij, o zgaśnij świeco krótkotrwała!

To życie tylko cieniem jest przelotnym,

Nędznym aktorem, co przez swą godzinę

Na scenie świata pawi się i puszy,

I milknie potem; to opowiadana

Z krzykiem i furią powieść przez idiotę,

Nic nie znacząca.

Wchodzi Posłaniec.

Przynosisz mi wieści?

Więc mów, a krótko!

POSŁANIEC

Łaskawy mój królu,

Chciałbym powiedzieć, com z pewnością widział,

Lecz nie wiem, jak to zrobić.

MAKBET

Spróbuj jednak.

POSŁANIEC

Stojąc na czatach, gdy z wierzchołka góry

Ku Birnam oczy moje obróciłem,

Aż mi się zdało, las począł się ruszać. —

Hamlet

Hamlet; Być albo nie być (wiersz klasyka)

William Shakespeare


Być albo nie być- oto jest pytanie.

Kto postępuje godniej: ten, kto biernie

stoi pod gradem zajadłych strzał losu,

Czy ten, kto stawia opór morzu nieszczęść

I w walce kładzie im kres?

Umrzeć- usnąć- i nic poza tym- i przyjąć,

że śmierć uśmierza boleść serca i tysiące

Tych wstrząsów, które dostają się ciału

W spadku natury. O tak, taki koniec

Byłby czymś upragnionym. Umrzeć- usnąć-

Spać- i śnić może? Ha, tu się pojawia

Przeszkoda: jakie mogą nas nawiedzać

Sny w drzemce śmierci, gdy ścichnie za nami

Doczesny zamęt? Niepewni, wolimy

Wstrzymać tę chwilę. I z tych chwil urasta

Długie, potulnie przecierpiane życie.

Bo gdyby nie ten wzgląd, którz by chciał znosić

To, czym nas chłoszcze i znieważa czas:

Gwałty ciemiężców, nadętość pyszałków,

Męki wzgardzonych uczuć, opieszałość

Prawa, bezczelność władzy i kopniaki,

Którymi byle zero upokarza

Cierpliwą wartość? Któż by się z tym godził,

Gdyby był w stanie przekreślić rachunki

Nagim sztyletem? Któż by dźwigał brzemię

Życia, stękając i spływając potem,

Gdyby nam woli nie zbijała z tropu

Obawa przed tym, co będzie po śmierci,

Przed nieobecną w atlasach krainą,

Skąd żaden jeszcze odkrywca nie wrócił,

I gdyby lęk ten nie kazał nam raczej

Znosić zło znane niż rzucać się w nowe?

Tak to świadomość czyni nas tchórzami

I naturalne rumieńce porywu

Namysł rozcieńcza w chorbliwą bladość,

A naszym ważkim i szczytnym zamiarom

Refleksja plącze szyki, zanim któryś

Zdąży przerodzić się w czyn.

1. W jakiej epoce powstał "Hamlet"?

2. Jaka koncepcja ludzkiego losu dominowała w tej epoce?

3. Przeczytaj zamieszczony monolog Hamleta.

4. Jak Hamlet ocenia ludzkie życie?

5. Jaki jest stosunek Hamleta do ludzkiego rozumu?

6. Czy zaprezentowana przez Szekspira wizja człowieka jest spójna z założeniami epoki, w której powstał utwór, czy sytuuje się w opozycji do tych założeń?

7. Przeczytaj w internecie wiersz Herberta pt. "Tren Fortynbrasa". Zwróć uwagę na to, jakie postawy reprezentują bohaterowie (Hamlet i Fortynbras).

8. Zwróć uwagę na tytuł wiersza. Co tekst Herberta ma wspólnego z tradycją trenologiczną?

Vanitas w sztuce

1. Zapoznaj się z prezentacją.

2. W jaki sposób ludzie baroku postrzegali dobra doczesne i otaczający ich świat?

3. Poszukaj informacji na temat filozofii baroku. Który z filozofów najpełniej odzwierciedlał Twoim zdaniem nastroje epoki?

4. Przetłumacz i zinterpretuj łaciński zwrot, który pojawia się w prezentacji. Wskaż jego źródło.

5. W jakiej wcześniejszej epoce pojawiał się motyw vanitas? Wskaż przykład.

6. Wymień alegorie przemijania.

7. Obejrzyj teledysk Johnego Casha, znajdź tłumaczenie słów piosenki.

8. Wskaż związki pomiędzy filozofią i estetyką baroku a teledyskiem.

Varia

CASE CLOSED

Do zobaczenia!