Want to make creations as awesome as this one?

Transcript

Rodzaje i gatunki literackie

Szybka powtórka przed egzaminem ósmoklasisty

Niezbędnik ósmoklasisty

bibliotekawsteszew@gmail.com

Co to są rodzaje literackie?

Rodzaje literackie to sposób klasyfikacji (podziału) dzieł ze względu na posiadane cechy.

ABY ROZPOZNAĆ RODZAJE LITERACKIE, TRZEBA ZASTANOWIĆ SIĘ:

1. Jak wygląda utwór

2. Kto mówi w utworze?

3. O czym mówi utwór?

KAŻDY RODZAJ DZIELI SIĘ NA GATUNKI

Trzy rodzaje literackie

Podział na rodzaje to podstawowy sposób klasyfikacji dzieł literackich ze względu na formę i budowę utworu, wywodzący się on jeszcze z antycznej Grecji, a dokładnie od Arystotelesa.
W swojej Poetyce wyróżnia trzy podstawowe rodzaje literackie, przyporządkowując im najbardziej charakterystyczne pojęcia:
epikę (narrator, fabuła i świat przedstawiony), lirykę (podmiot liryczny, monolog) oraz dramat (akcja, dialogi, brak nadrzędnego podmiotu.

EPIKA

LIRYKA

DRAMAT

LIRYKA

Utwory liryczne opisują przeżycia wewnętrzne, emocje i przekonania, zamknięte w raczej subiektywnej, monologowej wypowiedzi. Głównym elementem utworu lirycznego jest podmiot liryczny, czyli postać „mówiąca” w danym wierszu.

Liryka [gr. lirykós – ‘odnoszący się do liry’] to jeden z trzech głównych rodzajów literackich (obok epiki i dramatu). Nazwa ta pochodzi od liry (lutni) – starogreckiego instrumentu muzycznego. Przy dźwięku liry poeci śpiewali swoje wiersze i pieśni.

Pisana WIERSZEM

Dziś na określenie utworów lirycznych używamy także wspólnego określenia – poezja, również pochodzącego z języka greckiego.

utwory

sketchnotka

wersy

Wers (fr. vers, z łac. versus – wiersz) – podstawowa jednostka wersyfikacyjna, niemal zawsze wyodrębniona jako pojedyncza linijka tekstu.

zwrotki

Strofa (z łac. stropha), zwrotka – jednostka wierszowa, tworząca zestaw pewnej liczby wersów, wyodrębnionych w całość i oddzielonych przerwą graficzną od innej całości. Stanowi całość znaczeniową, rytmiczną, przeważnie też składniową i intonacyjną

środki stylistyczne

Środki stylistyczne to środki artystycznego wyrazu używane w sztuce. Ich celem jest wywołanie u odbiorcy określonego efektu czy emocji.



Utwory:

  • Jan Kochanowski "Treny"
  • Jan Kochanowski "Pieśni"
  • Jan Kochanowski "Fraszki"
  • Adam Mickiewicz "Świtezianka"
  • Adam Mickiewicz "Sonety Krymskie"
  • Adam Mickiewivcz "Reduta Ordona"
  • Adam Mickiewicz "Śmierć Pułkownika"

EPIKA

epos

Epos to utwór epicki, którego bohaterem jest jakaś warstwa społeczna narodu a akcja toczy się w przełomowym momencie historycznym.

Cechy eposu:
- Wiele wątków
- Liczne opisy
- Wszechwiedzący i obiektywny narrator.
- Obecność stałych epitetów.
- Epos zaczyna się od inwokacji.
- Ukazana jest ingerencja bogów w losy bohaterów.
- Obecność bardzo rozbudowanych porównań (tzw. porównań Homeryckich)

Epika – [gr. epikόs – ‘epos, słowo, opowieść, pieśń’] to jeden z trzech rodzajów literackich, który wywodzi się z ustnych opowiadań ludowych, podań, legend i mitów właściwych tradycji i folklorowi danego narodu.

Pisana PROZĄ (najczęściej). Zawiera wątki, fabułę, akcję.

W utworach epickich pojawia się narrator opowiadający wydarzenia i opisujący świat przedstawiony.

utwory

sketchnotka

Epika wykształciła najwiękjszą liczbę gatunków literackich, z których najważniejszymi są:

powieść

Powieść stanowi najważniejszy gatunek nowożytnej epiki sformułowany na podstawach starożytnego eposu i późniejszego romansu. Jej nadrzędnym założeniem jest obrazowanie konkretnych aspektów obiektywnej rzeczywistości z perspektywy subiektywnego narratora relacjonującego ludzkie doświadczenia lub – w zależności od konwencji – emocje wykreowanych przez siebie bohaterów.

nowela

Nowela to utwór literacki niewielkich rozmiarów, na ogół pisany prozą (nowele wierszowane należą do rzadkości). Charakterystyczną cechą gatunku jest jego konstrukcja: jednowątkowa akcja powinna sprawnie zmierzać do punktu kulminacyjnego i rozwiązania. Z uwagi na swoje rozmiary, w noweli unika się pobocznych wątków czy przedstawiania zdarzeń niezwiązanych ściśle z fabułą. Brak więc tutaj głębszej charakterystyki postaci, bogatych opisów czy epizodów.

opowiadanie

Opowiadanie to gatunek epicki, charakteryzuje się niewielkimi rozmiarami, swobodną konstrukcją oraz nieskomplikowaną fabułą. Utwór w porządku przyczynowo-skutkowym prezentuje kolejne zdarzenia rozgrywające się w przeszłości.

Ważną rolę pełni w opowiadaniu narrator – często nawet fabuła bywa podporządkowana jego oratorskim popisom, służącym kreacji bohatera i jego światopoglądu.

Forma opowiadania jest zbliżona do noweli, jednak jego budowa nie jest aż tak zwarta i podporządkowana rygorom formalnym – w opowiadaniu pojawiają się także postacie drugoplanowe, opisy, dialogi, refleksje.

baśń

Baśnie towarzyszą ludzkości niemal od zarania dziejów. Najstarsze z nich pochodzą z literatury indyjskiej i datowane są na pierwsze stulecia naszej ery, lecz najpewniej istniały one znacznie wcześniej, a przekazywane były drogą ustną.

Baśnie powstawały na kanwie wierzeń ludowych, mitologii, przekonania o ciągłej łączności świata realnego z magicznym, nadprzyrodzonym. Gatunek ten bardzo szybko zadomowił się w literaturze pięknej i popularnej, ciesząc się olbrzymią popularnością.

bajka

Bajka to krótki utwór literacki służący moralnej nauce. Zalicza się ją do gatunków epickich, choć ma też wiele cech lirycznych. Bajki mają najczęściej żartobliwy charakter, opowiadają proste historie zawierające morał. Morał może być wyrażony bezpośrednio, wówczas najczęściej znajduje się na końcu utworu – choć zdarza się, że autorzy umieszczają go na wstępie – lub pozostawać w sferze domysłu czytelnika.

Charakterystyczną cechą bajki jest jej alegoryczność, wyraźna szczególnie w bajce zwierzęcej. Tradycja przypisała niektórym zwierzętom pewne ludzkie cechy i tak, na przykład, lis symbolizował osobę chytrą, mrówka pracowitą, jagnię niewinną, a wilk – okrutną. Dzięki tego rodzaju skojarzeniom, „skrótom” bajki stawały się bardziej zwięzłe i – jednocześnie – treściwe.

Bajki dzieli się na narracyjne, o nieco bardziej rozbudowanej fabule oraz epigramatyczne, które są bardzo zwięzłe. W bajkach epigramatycznych do minimum zostaje sprowadzona fabuła i charakterystyka bohaterów.

anegdota

Krótkie opowiadanie posiadające zabarwienie komiczne – zabawne, obyczajowe dotyczące z reguły wydarzenia z życia znanej osoby.
Czasami są to prawdziwe historie, które wydarzyły się w życiu publicznym i przekształcono je w opowiadania z jakimś przesłaniem, ale też bywają opowiadania zupełnie wymyślone po to, aby przekazać jakąś ważną lub nieważną (zależy od odbiorcy) myśl.

satyra

Satyra to utwór literacki z pogranicza liryki i epiki, którego celem jest ośmieszanie ludzkich wad i zachowań, a także obyczajów, instytucji, konkretnych stanowisk, warstw społecznych, idei czy też stosunków społecznych.

Gatunek ten ma charakter krytyczny, posługuje się dowcipem, ironią, kpiną i szyderstwem.

pamiętnik

Pamiętnik jako gatunek literacki zyskał ogromną popularność w piśmiennictwie staropolskim XVII wieku ze względu na przemiany społeczne, które pomnożyły ilość osób piśmiennych dzięki działalności kolegiów jezuickich realizujących misję kontrreformacji – edukacja stała się wtedy dostępna dla mniej zamożnej szlachty, co obudziło w tej warstwie społecznej aspiracje do dokumentowania swoich dziejów i zaznaczanie własnego udziału w najważniejszych wydarzeniach historycznych Rzeczypospolitej.

Utwory:

  • Ignacy Krasicki "Żona modna"
  • Adam Mickiewicz "Pan Tadeusz"
  • Henryk Sienkiewicz "Quo Vadis"
  • Henryk Sienkieiwcz "Latarnik"
  • Charles Dickens "Opowieść wigilijna"
  • Stefan Żeromski "Prace syzyfowe"
  • Antoine de Saint-Exupery "Mały Książę"
  • Aleksander Kamiński "Kamienie na szaniec"
  • Melchior Wańkowicz "Ziele na kraterze"
  • Melchior Wańkowicz "Tędy i owędy"
  • Sławomir Mrożek "Artysta"

DRAMAT

O wydarzeniach mówią bohaterowie. Dramat składa się na akty, sceny, odsłony z podziałem na role.

Dramat [z gr. drȃma – ‘ruch, akcja’] to jeden z trzech rodzajów literackich (obok epiki i liryki), a zarazem jedyny na pograniczu teatru i literatury. Dopóki utwór rozpatrywany jest na płaszczyźnie literatury, można porównywać go z utworami epickimi i lirycznymi. Realizacja sceniczna tego tekstu należy już do sztuki teatru.

.

Tekst GŁÓWNY ( dialogi, monologi) Tekst POBOCZNY (didaskalia)

Dramat ma swoje korzenie w starożytnej Grecji, w obrządkach ku czci Dionizosa, gdzie ewoluował w toku tworzenia przedstawień scenicznych. Dlatego też podstawowym założeniem dramatu jest jego przeznaczenie do wykonywania na scenie.

utwory

sketchnotka

Utwory:

  • Adam Mickiewicz "Dziady"
  • Aleksandre Fredro "Zemsta"
  • Juliusz Słowacki "Balladyna"