Want to make creations as awesome as this one?

Transcript

Powtórka z lektur

Szybka powtórka przed egzaminem ósmoklasisty

Niezbędnik ósmoklasisty

bibliotekawsteszew@gmail.com

Egzamin ósmoklasisty


▪ Za rozwiązanie zadań można uzyskać maksymalnie 45 punktów, w tym:

część 1: czytanie ze zrozumieniem, argumentowanie, znajomość i rozumienie utworów literackich, interpretacja tekstów kultury, znajomość zasad i posługiwaniesię poprawną polszczyzną – 25 pkt (ok. 20 zadań opartych na dwóch tekstach; ok. 50% zadań otwartych)

część 2: wypracowanie – 20 pkt.

Temat wypracowania do wyboru spośród dwóch: rozprawka albo opowiadanie.

▪ W wypracowaniu uczeń może odnieść się do dowolnej lektury obowiązkowej spełniającejwarunki tematu.

Egzamin ósmoklasisty

Egzamin zawiera ograniczony zakres wymagań podstawy programowej,

w tym skróconą listę lektur obowiązkowych:

1. Charles Dickens, Opowieść wigilijna

2. Aleksander Fredro, Zemsta
3. Jan Kochanowski, wybór fraszek i trenów, w tym tren VII i VIII
4. Aleksander Kamiński, Kamienie na szaniec
5. Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, Śmierć Pułkownika,Świtezianka, Dziady cz. II, Pan Tadeusz (całość)
6. Antoine de Saint-Exupéry, Mały Książę
7. Henryk Sienkiewicz, Quo vadis, Latarnik
8. Juliusz Słowacki, Balladyna

W wypracowaniu uczeń może odwołać się również do innych lektur obowiązkowych, wskazanych w podstawie programowej z 2017 r., jeżeli omówił je na lekcjach, tj

.1. Jan Kochanowski, wybór pieśni
2. Ignacy Krasicki, Żona modna
3. Adam Mickiewicz, wybrany utwór z cyklu Sonety krymskie
4. Stefan Żeromski, Syzyfowe prace
5. Sławomir Mrożek, Artysta
6. Melchior Wańkowicz, Ziele na kraterze (fragmenty), Tędyi owędy (wybrany reportaż)

"Kamienie na szaniec"- Aleksander Kamiński

"Ziele na kraterze", "Tędy i owędy"-

Melchior Wańkowicz

"Artysta" - Sławomir Mrożek

"Mały Książę" - Antoine de Saint - Exupery

Reduta Ordona", "Śmierć Pułkownika", "Sonety krymskie", "Pan Tadeusz", "Świtezianka", "Dziady cz. II"-

Adam Mickiewicz

"Balladyna"- Juliusz Słowacki

"Zemsta" - Aleksander Fredro

"Opowieść wigilijna" -

Charles Dickens

"Latarnik", "Quo vadis"-

Henryk Sienkiewicz

"Syzyfowe prace"-

Stefan Żeromski

Bajki,

Żona Modna,

Ignacy Krasicki

LEKTURY W CZASIE

XVI WIEK

Fraszki, Pieśni, Treny

Jan Kochanowski

XVII WIEK

XVIII WIEK

XIX WIEK

XX WIEK

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh euismod tincidunt ut laoreet dolore magna aliquam erat volutpat.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh euismod tincidunt ut laoreet dolore magna aliquam erat volutpat.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh euismod tincidunt ut laoreet dolore magna aliquam erat volutpat.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh euismod tincidunt ut laoreet dolore magna aliquam erat volutpat.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit, sed diam nonummy nibh euismod tincidunt ut laoreet dolore magna aliquam erat volutpat.

BOHATEROWIE LEKTUR

Aleksander Kamiński

Aleksander Kamiński (1903-1978) – pseudonimy: „Kamyk”, „Bambaju”, „Juliusz Górecki”.

Kamiński był żołnierzem Armii Krajowej, harcmistrzem, pedagogiem, historykiem, pisarzem. Urodził się 28 stycznia 1903 roku w Warszawie. We wczesnym dzieciństwie wyjechał wraz rodzicami na Ukrainę. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Kijowie, a później w Humaniu. Po śmierci ojca (1911) rozpoczął pracę gońca w banku. W 1918 roku wstąpił do Męskiej Drużyny Skautowej. Dwa lata później kierował już całym harcerskim Gniazdem Humańskim.

Wrócił do kraju w 1921 roku. Studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim. Po zakończeniu studiów pracował jako nauczyciel i członek ZHP, a po wybuchu wojny był jednym z organizatorów Szarych Szeregów i komendantem głównym Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”. Brał czynny udział w akcjach propagandowych Małego Sabotażu.

W czasie okupacji powstała najbardziej znana powieść Kamińskiego – „Kamienie na szaniec” – oparta na wspomnieniach „Zośki” (Tadeusz Zawadzki) o „Rudym” (Jan Bytnar).

Kamiński brał udział w powstaniu warszawskim. Po zakończeniu wojny pracował jako asystent na Uniwersytecie Łódzkim. Od 1946 roku był członkiem Tymczasowej Rady Harcerskiej. Pięć lat później usunięto go ze stanowiska. W 1962 roku Kamiński został kierownikiem Katedry Pedagogiki Społecznej na Uniwersytecie Łódzkim. W 1972 roku przeniósł się do Warszawy.

Zmarł 15 marca 1978 roku, został pochowany na Powązkach (w pobliżu mogił „Zośki”, „Alka” i „Rudego”).

Wybrane utwory Aleksandra Kamińskiego

1932 – „Antek Cwaniak”
1933 – „Książka wodza zuchów”
1934 – „Andrzej Małkowski”
1935 – „Krąg rady”
1942 – „Wielka gra”
1943 – „Kamienie na szaniec”
1947 – „Narodziny dzielności”

Bohater,

który poświęcał się dla innych

Jacek Soplica

Jacek Sopica - bohater „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. Początkowo kierował się pobudkami egoistycznymi, np. osobistą zemstą na Stolniku Horeszce, który nie chciał oddać mu ukochanej córki, Ewy, za żonę. Po przemianie i przyjęciu symbolicznego nazwiska Robak („że jako robak z prochu”) oraz rozpoczęciu życia w stanie duchownym dawny zabijaka zaczął służyć innym, m.in. jako kapłan czy patriota dążący do zorganizowania powstania przeciw carowi na Litwie. Ksiądz Robak dążył także do pogodzenia rodu Sopliców i Horeszków, które sam skłócił, do zadośćuczynienia Horeszkom. O własnym szczęściu nie myślał, planował dalsze życie Tadeusza i Zosi, a w chwili niebezpieczeństwa, na polowaniu, uratował życie Tadeusza i Hrabiego. Podobnie poświęcił się podczas walk z Rosjanami w Soplicowie, przez co dostał śmiertelny postrzał. Umierał spokojny, pojednany z ludźmi i Bogiem.

Bohater,

który kochał swoją pracę

Bohater,

który kochał nieszczęsliwie

Rudy, Alek i Zośka

Rudy, Alek i Zośka – bohaterowie „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. W czasie II wojny światowej poświęcili swoje młode życie służbie ojczyźnie. Alek został śmiertelnie ranny podczas powrotu ze słynnej akcji pod Arsenałem, w której wraz z kolegami ratował więzionego i torturowanego przez gestapo przyjaciela, Rudego. Wszyscy chłopcy gotowi byli oddać życie za ojczyznę i siebie nawzajem. Rudy nikogo nie wydał podczas tortur, które ostatecznie przypłacił życiem. Wszyscy bohaterowie są postaciami historycznymi – pochowano ich na Powązkach Wojskowych, a za poświęcenie do dziś oddaje się im cześć.

Alina

Alina – bohaterka tragedii Juliusza Słowackiego. Dziewczyna poświęcenie dla innych uważała za rzecz naturalną (pracowała ciężej od siostry, byle ochronić starą, spracowaną matkę; gdy planowała zamążpójście, na pierwszym planie stawiała szczęście matki i siostry, Balladyny; prosiła Kirkora, by w przypadku ślubu z nim, mogła zabrać matkę i siostrę do zamku). Kiedy wygrała rywalizację z siostrą o przyszłość z Kirkorem, nazbierawszy wcześniej od niej dzbanek malin, była gotowa poświęcić się i oddać swoje owoce, jeśli przegrana miałaby złamać życie Balladyny. Niestety, siostra nie przyjęła pomocy Aliny i w okrutny sposób ją zabiła.

Skawiński

Skawiński – tytułowa postać z noweli Henryka Sienkiewicza pt. „Latarnik”. Wzorowo wykonywał swoją pracę, która odpowiadała jego potrzebom psychicznym i predyspozycjom – łaknął samotności i własnego miejsca na ziemi. Pod wpływem lektury „Pana Tadeusza”, głęboko wzruszony, popadł w letarg i zaniedbał pracę – nie zapalił latarni, przez co rozbiła się łódź. W konsekwencji stracił ukochane zajęcie i źródło utrzymania.

Staś Tarkowski

Staś Tarkowski – bohater powieści Henryka Sienkiewicza „W pustyni i w puszczy”. Mimo młodego wieku był zdolny do wielkich poświęceń dla swojej małej przyjaciółki Nel. Kiedy zostali porwani przez Beduinów wielokrotnie chronił ją przed gniewem i niewygodami, oddawał jej swoje porcje wody i żywności, kłamiąc, że ich nie potrzebuje. W krytycznej sytuacji, gdy Nel chorowała na febrę, wybrał się z narażeniem życia do nieznanego obozu, by zdobyć dla dziewczynki chininę, a także nowe zapasy.

Mały Książę

Mały Książę – bohater powieści Antoine’a Saint-Exupéry’ego – kochał swoją pracę, polegającą na chronieniu ojczystej miniplanety przed baobabami, pielęgnowaniu róży i czyszczeniu wulkanu. Wszystkie te zajęcia wykonywał z zapałem, bo kochał swój kwiat i swoją planetę. W powieści spotykamy też ludzi, dla których praca wydaje się nałogiem (bankier kocha pieniądze, a król rządzenie), oraz pilota, który zdaje się kochać swoją pracę, dba o samolot i istotę napotkaną w podróży – Małego Księcia.

Widmo

Widmo pojawiające się w ostatniej scenie II części „Dziadów” Adama Mickiewicza to prawdopodobnie nieszczęśliwy kochanek mężatki – pasterki w czerni, która uczestniczy w nocnym obrzędzie. Samobójca zapewne targnął się na własne życie, nie mogąc zrealizować miłosnych marzeń.

Sędzia Soplica

Sędzia Soplica – bohater „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza, średni szlachcic, którego pracą było doglądanie własnego majątku, Soplicowa, i dbanie w nim o ład i porządek. Niewątpliwie kochał swoje zajęcia, czego efektem było stworzenie zasobnego, zadbanego, gościnnego dworu, w którym dobrze czuli się mieszkańcy, rezydenci, goście oraz służba.

Filon

Filon – bohater „Balladyny” Juliusza Słowackiego, pokochał martwą Alinę, która była dla niego ideałem urody. Nie był w stanie jej wskrzesić i poślubić, adorował ją już po śmierci, i płakał po niej. W tej samej tragedii nieszczęśliwie i zarazem komicznie kocha Goplana – potężna i piękna władczyni nieszczęśliwie wybiera jako obiekt uczuć prymitywnego Grabca, człowieka nieczułego na jej uroki, wręcz brzydzącego się nią (Grabiec uważa Goplanę za coś w rodzaju potwora, ale korzysta z jej władzy, by przeistoczyć się w wymarzoną postać króla dzwonkowego – niestety za żądzę władzy płaci życiem)

Marcin Borowicz

Marcin Borowicz – bohater powieści „Syzyfowe prace” Stefana Żeromskiego. Uczeń gimnazjum w Klerykowie kocha nieszczęśliwie pensjonarkę „Birutę” – Annę Stogowską. Okazuje jej podziw i stara się doprowadzać do spotkań w parku, niestety, traci obiekt uczuć, gdy panna niespodziewanie wyprowadza się wraz z rodziną z miasteczka.

Jacek Soplica

Jacek Soplica – bohater „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza kocha z wzajemnością Ewę Horeszkównę, córkę Stolnika, który jednak niedwuznacznie pokazuje mu, gdzie jego miejsce, i ignoruje konkury niższego stanem szlachcica (który nie jest, jak on, arystokratą). Upokarza Jacka opowieściami o innych planach matrymonialnych wobec córki. Choć Ewa też jest zakochana w Jacku, pozostaje posłuszna woli ojca, bierze ślub z niekochanym człowiekiem (po krótkim nieudanym małżeństwie i wydaniu na świat córki, szybko umiera). Soplica, również unieszczęśliwiwszy niekochaną kobietę małżeństwem, mści się na Stolniku, zabijając go podczas najazdu Moskali – płaci za to hańbą, ale po pewnym czasie odpokutuje za grzech jako ksiądz Robak.

>

A. de Saint Exupery Mały Książę

Jan Kochanowski Fraszki

>

Jan Kochanowski Pieśni

>

Jan Kochanowski Treny

>

Ignacy Krasicki Bajki

>

Ignacy Krasicki Żona Modna

>

Adam Mickiewicz Śmierć Pułkownika

>

Adam Mickiewicz Reduta Ordona

>

Adam Mickiewicz

Stepy Akermańskie

>

Adam Mickiewicz

Świtezianka

Adam Mickiewicz Dziady cz.2

>

Adam Mickiewicz Pan Tadeusz

>

Aleksander Fredro Zemsta

>

Melchior Wańkowicz Ziele na kraterze

Melchior Wańkowicz Tędy i owędy

Juliusz Słowacki Balladyna

Aleksander Kamiński Kamienie na szaniec

>

>

>

>

>

Henryk Sienkieiwcz Qvo vadis

>

Charles Dickens Opowieść wigilijna

>

>

Stefan Żeromski Syzyfowe prace

>

Henryk Sienkiewicz Latarnik

JAN KOCHANOWSKI

Jan Kochanowski

(15301584)

Polski poeta, tłumacz.Uważany za jednego z najwybitniejszych twórców poezji polskiej, który przyczynił się do rozwoju polskiego języka literackiego, zwany jest ojcem poezji polskiej.

FRASZKI

Tematyka

Tekst

Omówienie

Gatunek

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Epoka: renesans

Rodzaj: liryka
Gatunek: fraszka

sketchnotka

Odwiedziny kanclerza Jana Zamoyskiego w Czarnolesie – Karol Miller (1877).

NA LIPĘ

Gościu, siądź pod mym liściem, a odpoczni sobie!
Nie dójdzie cię tu słońce, przyrzekam ja tobie,
Choć się nawysszej wzbije, a proste promienie
Ściągną pod swoje drzewa rozstrzelane cienie.
Tu zawżdy chłodne wiatry z pola zawiewają,
Tu słowicy, tu szpacy wdzięcznie narzekają.
Z mego wonnego kwiatu pracowite pszczoły
Biorą miód, który potym szlachci pańskie stoły.
A ja swym cichym szeptem sprawić umiem snadnie,
Że człowiekowi łacno słodki sen przypadnie.
Jabłek wprawdzie nie rodzę, lecz mię pan tak kładzie
Jako szczep napłodniejszy w hesperyskim sadzie.


O ŻYWOCIE LUDZKIM

Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy,
Fraszki to wszytko, cokolwiek czyniemy;
Nie masz na świecie żadnej pewnej rzeczy,
Próżno tu człowiek ma co mieć na pieczy.
Zacność, uroda, moc, pieniądze, sława,
Wszystko to minie jako polna trawa;
Naśmiawszy się nam i naszym porządkom,
Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom


NA NABOŻNĄ

Jesli nie grzeszysz, jako mi powiadasz,
Czego się, miła, tak często spowiadasz?


O DOKTORZE HISZPANIE

"Nasz dobry doktor spać się od nas bierze,
Ani chce z nami doczekać wieczerze".
"Dajcie mu pokój! najdziem go w pościeli,
A sami przedsię bywajmy weseli!"
"Już po wieczerzy, pódźmy do Hiszpana!"
"Ba, wierę, pódźmy, ale nie bez dzbana".
"Puszczaj, doktorze, towarzyszu miły!"
Doktor nie puścił, ale drzwi puściły.
"Jedna nie wadzi, daj ci Boże zdrowie!"
"By jeno jedna" - doktor na to powie.
Od jednej przyszło aż więc do dziewiąci,
A doktorowi mózg się we łbie mąci.
"Trudny - powiada - mój rząd z tymi pany:
Szedłem spać trzeźwo, a wstanę pijany".


NA DOM W CZARNOLESIE

Panie, to moja praca, a zdarzenie Twoje;
Raczyż błogosławieństwo dać do końca swoje!
Inszy niechaj pałace marmórowe mają
I szczerym złotogłowem ściany obijają,
Ja, Panie, niechaj mieszkam w tym gniaździe ojczystym,
A Ty mię zdrowiem opatrz i sumnieniem czystym,
Pożywieniem ućciwym, ludzką życzliwością,

Obyczajmi znośnymi, nieprzykrą starością.


O MIŁOŚCI

Próżno uciec, próżno się przed miłością schronić,

Bo jako lotny nie ma pieszego dogonić?

NA ZDROWIE

Szlachetne zdrowie,
Nikt się nie dowie,
Jako smakujesz,
Aż się zepsujesz.
Tam człowiek prawie
Widzi na jawie
I sam to powie,
Że nic nad zdrowie
Ani lepszego,
Ani droższego;
Bo dobre mienie,
Perły, kamienie,
Także wiek młody
I dar urody,
Miejsca wysokieWładze szerokie
Dobre są, ale —
Gdy zdrowie w cale.
Gdzie niemasz siły,
I świat niemiły.
Klejnocie drogi,
Mój dom ubogi,
Oddany tobie,
Ulubuj sobie!



Poeta kierował się renesansową zasadą: "Człowiekiem jestem i nic , co ludzkie, nie jest mi obce" i poruszał we fraszkach różne tematy dotyczące spraw człowieka. Opowiadał o sobie i swoich przyjaciołach, pisał o miłości, ludzkich wadach, obyczajach panujących na dworze, ukazywał codzienne życie rodzinne, opiewał uroki wsi, chwalił piękno przyrody

FRASZKA


  • nazwa pochodzi z języka włoskiego, gdzie „frasca” w znaczeniu przenośnym oznacza błahostkę, coś lekkiego, żartobliwego;
  • powstała na bazie starożytnego epigramatu;
  • krótki, zwięzły utwór ;
  • wierszowana forma;
  • ton jest zwykle żartobliwy, czasem refleksyjny;
  • opiera się na ciekawym, błyskotliwym pomyśle;
  • często zakończona trafną puentą.


PUENTA - wyraziste, często zaskakujące i dowcipne podsumowanie utworu, wyrażające jego główną myśl.


Fraszki wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • zdrowia
  • miłości
  • natury, przyrody
  • radości i urody życia
  • wsi
  • domu
  • rodziny
  • patriotyzm
  • pochwały codzienności
  • obyczajów dworskich
  • ludzkich wad i słabości
  • warości ważnych w życiu



  • Fraszki tym książkom dzieją; kto się puści na nie
    Uszczypliwym językiem, za fraszkę nie stanie
  • Jakoby też rok bez wiosny mieć chcieli,
    Którzy chcą, żeby młodzi nie szaleli.
  • Jeśli nie grzeszysz, jako mi powiadasz,
    Czego się miła! tak często spowiadasz?
  • Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy,
    fraszki to wszystko, cokolwiek czyniemy.

JAN KOCHANOWSKI

Jan Kochanowski

(15301584)

Polski poeta, tłumacz.Uważany za jednego z najwybitniejszych twórców poezji polskiej, który przyczynił się do rozwoju polskiego języka literackiego, zwany jest ojcem poezji polskiej.

PIEŚNI

Tematyka

Tekst

Omówienie

Gatunek

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Bohaterowie

Epoka: renesans

Rodzaj: liryka
Gatunek: pieśni

sketchnotka

Zygmunt II August i jego sekretarz Jan Kochanowski

PIEŚŃ 19

(Pieśń o dobrej sławie)


Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy
Chciał ze mną dobrą tylko sławę mieć na pieczy
A starać sie (ponieważ musi zniszczeć ciało),
Aby imię przynamniej po nas tu zostało?

I szkoda zwać człowiekiem, kto bydlęce żyje
Tkając, lejąc w się wszytko, póki zstawa szyje;
Nie chciał nas Bóg położyć równo z bestyjami:
Dał nam rozum, dał mowę, a nikomu z nami.

Przeto chciejmy wziąć przed się myśli godne siebie,
Myśli ważne na ziemi, myśli ważne w niebie;
Służmy poczciwej sławie, a jako kto może,
Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże.

Komu dowcipu równo z wymową dostaje
Niech szczepi miedzy ludźmi dobre obyczaje,
Niechaj czyni porządek, rozterkom zabiega,
Praw ojczystych i pięknej swobody przestrzega.

A ty, coć Bóg dał siłę i serce po temu,
Uderz sie z poganinem, jako słusze cnemu.
Prostak to, który wojsko z wielkości szacuje:
Zwycięstwo liczby nie chce, męstwa potrzebuje.

Śmiałemu wszędy równo, a o wolność miłą
Godzi sie oprzeć, by więc i ostatnią siłą.
Nie przegra, kto frymarczy na sławę żywotem:
Azaby go lepiej dał w cieniu darmo potem?


PIEŚŃ 20


Miło szaleć, kiedy czas po temu,
A tak, bracia, przypij każdy swemu,
Bo o głodzie nie chce sie tańcować,
A podpiwszy łacniej już błaznować.

Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa
Ani z nami powagi używa;
Przywileje powieśmy na kołku,
A ty wedla pana siądź, pachołku.

Tam dobra myśl nigdy nie postoi,
Gdzie z rejestru patrzą, co przystoi;
A powiem wam, że sie tym świat słodzi,
Gdy koleją statek i żart chodzi.

Ale to mój zysk, że mię słuchacie,
A żadnej mi pełnej nie podacie.
Znał kto kiedy poetę trzeźwiego?
Nie uczyni taki nic dobrego.

Przedsię do mnie, a ja nie zawiodę.
Wy też drudzy, co macie pogodę,
Każdy swojej włóż w ucho leda co;
Nie macie tu oględać sie na co.

I z namędrszym nie trzymam w tej mierze,
Kto sie długo na dobrą myśl bierze.
Czas ucieka, a żaden nie zgadnie,
Jakie szczęście o jutrze przypadnie.

Dziś bądź wesół, dziś użyj biesiady,
O przyszłym dniu niechaj próznej rady:
Już to dawno Bóg odmyślii w niebie,
A k tej radzie nie przypuszczą ciebie.


PIEŚŃ 2


Serce roście patrząc na te czasy:
Mało przedtym gołe były lasy,
Śnieg na ziemi wysszej łokcia leżał,
A po rzekach wóz nacięższy zbieżał.

Teraz drzewa liście na się wzięły,
Polne łąki pięknie zakwitnęły;
Lody zeszły, a po czystej wodzie
Idą statki i ciosane łodzie.

Teraz prawie świat się wszystek śmieje:
Zboża wstały, wiatr zachodny wieje,
Ptacy sobie gniazda omyślają
A przede dniem śpiewać poczynają.

Ale to grunt wesela prawego,
Kiedy człowiek sumnienia całego
Ani czuje w sercu żadnej wady -
Przeczby się miał wstydać swojej rady?

Temu wina nie trzeba przylewać,
Ani grać na lutni, ani śpiewać;
Będzie wesół, byś chciał, i o wodzie,
Bo się czuje prawie na swobodzie.

Ale kogo gryzie mól zakryty,
Nie idzie mu w smak obiad obfity;
Żadna go pieśń, żadny głos nie ruszy,
Wszystko idzie na wiatr mimo uszy.

Dobra myśli, której nie przywabi,
Choć kto ściany drogo ujedwabi,
Nie gardź moim chłodnikiem chruścianym,
A bądź ze mną, z trzeźwym i z pijanym!


PIEŚŃ 9


Nie porzucaj nadzieje,
Jakoć sie kolwiek dzieje:
Bo nie już słońce ostatnie zachodzi,
A po złej chwili piękny dzień przychodzi.

Patrzaj teraz na lasy,
Jako prze zimne czasy
Wszystkę swą krasę drzewa utraciły,
A śniegi pola wysoko przykryły.

Po chwili wiosna przyjdzie,
Ten śnieg z nienagła zéjdzie,
A ziemia, skoro słońce jej zagrzeje,
W rozliczne barwy znowu sie odzieje.

Nic wiecznego na świecie:
Radość sie z troską plecie,
A kiedy jedna weźmie moc nawiętszą,
W ten czas masz ujźrzeć odmianę naprędszą.

Ale człowiek zhardzieje,
Gdy mu się dobrze dzieje,
Więc też kiedy go Fortuna omyli,
Wnet głowę zwiesi i powagę zmyli.

Lecz na szczęście wszelakie
Serce ma być jednakie,
Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi:
To da, to weźmie, jako sie jej widzi.

Ty nie miej za stracone,
Co może być wrócone:
Siła Bóg może wywrócić w godzinie;
A kto mu kolwiek ufa, nie zaginie.


Poeta podejmuje w pieśniach rózne tematy dotyczące miłości, przyjaźni, szczęścia, przyjemności wspólnego biesiadowania, zalet życia na wsi, natury człowieka, zmienności i niepewności ludzkiego losu, wiary, obowiązków wobec ojczyzny.

Utwory pokazują portret człowieka renesansu, który dzieli się refleksją nad życiem oraz otaczającym go światem. Udziela również rad, jak należy postępować, aby osiągnąć szczęście.

Pieśń to gatunek starożytny, pochodzący z antyku, silnie związany z muzyką i początkowo wykonywany wraz z nią. Pierwszym twórcą pieśni i wzorem dla Jana z Czarnolasu był Horacy – dlatego niektóre pieśni Kochanowskiego są przekładami albo luźnymi parafrazami carmin rzymskiego poety.


Pieśni Jana Kochanowskiego mają prostą, regularną budowę. Ich najważniejsze cechy to:

  • podział na strofy, ta sama liczba wersów w każdej strofie (wiersz stroficzny);
  • jednakowa liczba sylab w każdym wersie (wpływająca na rytmiczność utworów);
  • stały układ rymów podkreślający rytm wiersza (zwykle aabb);
  • powtarzające się elementy (powtórzenia, anafory, refren).

Pieśni wykorzystasz w wypraowaniach dotyczących:


  • szczęścia
  • radości życia
  • przemijania
  • Boga, wiary
  • zmienności losu
  • natury człowieka
  • umiejętności cieszczenia się chwilą
  • obowiązków wobec ojczyzny
  • wartości dóbr materialnych

Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?
Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?
Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie:
I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie.

Główny bohater
Podmiot liryczny – poeta

JAN KOCHANOWSKI

Jan Kochanowski

(15301584)

Polski poeta, tłumacz.Uważany za jednego z najwybitniejszych twórców poezji polskiej, który przyczynił się do rozwoju polskiego języka literackiego, zwany jest ojcem poezji polskiej.

TRENY

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Omówienie

Bohaterowie

sketchnotka

Epoka: renesans

Rodzaj: liryka
Gatunek: tren

Kochanowski nad zwłokami Urszulki - J. Matejko

TREN I


Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe
I lamenty, i skargi Symonidowe,
Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania
I żale, i frasunki, i rąk łamania,
Wszytki a wszytki zaraz w dom sie mój noście,
A mnie płakać mej wdzięcznej dziewki pomoście,
Z którą mię niepobożna śmierć rozdzieliła
I wszytkich moich pociech nagle zbawiła.
Tak więc smok, upatrzywszy gniazdo kryjome,
Słowiczki liche zbiera, a swe łakome
Gardło pasie; tym czasem matka szczebiece
Uboga, a na zbójcę co raz sie miece.
Prózno, bo i na samę okrutnik zmierza,
A ta nieboga ledwe umyka pierza.
"Prózno płakać" - podobno drudzy rzeczecie.
Cóż, prze Bóg żywy, nie jest prózno na świecie?
Wszystko prózno; macamy, gdzie miękcej w rzeczy,
A ono wszędy ciśnie: błąd wiek człowieczy.
Nie wiem, co lżej: czy w smutku jawnie żałować,
Czyli sie z przyrodzeniem gwałtem mocować.


TREN V


Jako oliwka mała pod wysokim sadem
Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim szladem,
Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,
Sama tylko dopiro szczupłym prątkiem wschodząc;
Tę, jesli ostre ciernie lub rodne pokrzywy
Uprzątając, sadownik podciął ukwapliwy,
Mdleje zaraz, a zbywszy siły przyrodzonej,
Upada przed nogami matki ulubionej.
Takci sie mej namilszej Orszuli dostało:
Przed oczyma rodziców swoich rostąc, mało
Od ziemie sie co wznióswszy, duchem zaraźliwym
Srogiej śmierci otchniona, rodzicom troskliwym
U nóg martwa upadła. O zła Persefono,
Mogłażeś tak wielu łzam dać upłynąć płono?


TREN VII


Nieszczesne ochędóstwo, żałosne ubiory
Mojej namilszej cory,
Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie?
Żalu mi przydajecie.
Już ona członeczków swych wami nie odzieje,
Nie masz, nie masz nadzieje.
Ujął ją sen żelazny, twardy, nieprzespany.
Już letniczek pisany
I uploteczki wniwecz, i paski złocone -
Matczyne dary płone.
Nie do takiej łóżnice, moja dziewko droga,
Miała cię mać uboga
Doprowadzić, nie takąć dać obiecowała
Wyprawę, jakąć dała.
Giezłeczkoć tylko dała a lichą tkaneczkę,
Ociec ziemie bryłeczkę
W główki włożył. Niestetyż, i posag i ona
W jednej skrzynce zamkniona.


TREN VIII


Wielkieś mi uczyniła pustki w domu moim,
Moja droga Orszulo, tym zniknienim swoim.
Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:
Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.
Tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała,
Wszytkiś w domu kąciki zawżdy pobiegała.
Nie dopuściłaś nigdy matce sie frasować
Ani ojcu myśleniem zbytnim głowy psować,
To tego, to owego wdzięcznie obłapiając
I onym swym uciesznym śmiechem zabawiając.
Teraz wszytko umilkło, szczere pustki w domu,
Nie masz zabawki, nie masz rośmiać sie nikomu.
Z każdego kąta żałość człowieka ujmuje,
A serce swej pociechy darmo upatruje.




Poeta podejmuje w pieśniach rózne tematy dotyczące miłości, przyjaźni, szczęścia, przyjemności wspólnego biesiadowania, zalet życia na wsi, natury człowieka, zmienności i niepewności ludzkiego losu, wiary, obowiązków wobec ojczyzny.

Utwory pokazują portret człowieka renesansu, który dzieli się refleksją nad życiem oraz otaczającym go światem. Udziela również rad, jak należy postępować, aby osiągnąć szczęście.

Treny to cykl dziewiętnastu utworów napisanych przez Jana Kochanowskiego po śmierci jego córeczki - Urszulki. Wiersze wyrażają ból i rozpacz ojca po stracie ukochanego dziecka; prezentują zalety zmarłej dziewczynki, podkreślają jej wyjątkowość.

Treny wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • rozpaczy i cierpienia
  • nagłej śmierci
  • samotności
  • obrazu dziecka
  • miłości rodzicielskiej
  • wizerunku ojca
  • motywów mitologicznych
  • sposobów wyrażania żalu


Bohaterowie trenów:

  • Urszulka - przedwcześnie zmarłe 2,5 -letnie dziecko, obdarzone licznymi zaletami; odziedziczyła po ojcu talent poetycki.


  • Ojciec cierpiący po stracie córki - wykształcony poeta (utożsamiany z Janem Kochanowskich), który swój żal zamyka w artystycznej formie trenu oraz myśliciel - filozof zastanawiający się nad sensem swojego cierpienia i śmierci małego dziecka.

Śmiertelna, jako i ty, twoja dziewka była:
Póki jej zamierzony kres był, póty żyła;
Krótko wprawdzie, ale w tem człowiek nic nie włada,
A wyrzec też, co lepiej, nie łacno przypada

IGNACY KRASICKI

Ignacy Krasicki

Ignacy Błażej Franciszek Krasicki (1735 –1801)
biskup warmiński, arcybiskup gnieźnieński, poeta, prozaik i publicysta, komediopisarz. Zwany przez sobie współczesnych księciem poetów polskich.

Wybrane utwory

Hymn do miłości ojczyzny, Satyry, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, Myszeida, Monachomachia, Antymonachomachia

BAJKI

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: oświecenie

Rodzaj: epika
Gatunek: bajka

sketchnotka

Portret Ignacego Krasickiego pędzla Per Kraffta (starszego) z ok. 1767 roku

KRUK I LIS


Bywa często zwiedzionym,

Kto lubi być chwalonym.

Kruk miał w pysku ser ogromny;

Lis, niby skromny,

Przyszedł do niego i rzekł: «Miły bracie,

Nie mogę się nacieszyć, kiedy patrzę na cię!

Cóż to za oczy!

Ich blask aż mroczy!

Czyż można dostać

Takową postać?

A pióra jakie!

Szklniące, jednakie.

A jeśli nie jestem w błędzie,

Pewnie i głos śliczny będzie.»

Więc kruk w kantaty; skoro pysk rozdziawił,

Ser wypadł, lis go porwał i kruka zostawił.


PTASZKI W KLATCE


Czegoż płaczesz? — staremu mówił czyżyk młody —

Masz teraz lepsze w klatce niż w polu wygody».

Tyś w niej zrodzon — rzekł stary — przeto ci wybaczę;

Jam był wolny, dziś w klatce — i dlatego płaczę».


SZCZUR I KOT


«Mnie to kadzą» — rzekł hardzie do swego rodzeństwa

Siedząc szczur na ołtarzu podczas nabożeństwa.

Wtem, gdy się dymem kadzidł zbytecznych zakrztusił —

Wpadł kot z boku na niego, porwał i udusił.


DEWOTKA


Dewotce służebnica w czymsiś przewiniła

Właśnie natenczas, kiedy pacierze kończyła.

Obróciwszy się przeto z gniewem do dziewczyny,

Mówiąc właśnie te słowa: «…i odpuść nam winy,

Jako my odpuszczamy», biła bez litości.

Uchowaj, Panie Boże, takiej pobożności!



Tematem bajek jest krytyka ludzkich wad i zachowań, np. pychy, obłudy. Bohaterowie utworów uosabiają przeciwne cechy, np odwagę - tchórzostwo, próżność - spryt. Takie kontrastowe zestawienie służy ukazaniu szkodliwości lub pożyteczności niektórych zachowań.

Bajki Ignacego Krasickiego wyróżniają się następującymi cechami:


  • - są pisane wierszem;
  • - mają charakter dydaktyczny - przekazują ważne prawdy życiowe, uczą pewnych zachowań;
  • - ich bohaterami są najczęściej ludzie lub zwierzęta uosabiające cechy ludzkie;
  • - zawierają morał - pouczenie wypowiedziane pośrednio lub wyrażone wprost, na początku lub na końcu utworu (zwylke w formie puenty).

Alegoria w bajkach

Bajki zwierzęce mają charakter alegoryczny, to znaczy, że zwierzęta są obdarzone jednoznacznymi cechami ludzkimi, np. lis jest alegorią przebiegłości, kruk- pychy, sowa - mądrości.


Podział bajek:

  • epigramatyczne - krótkie, zazwyczaj czterowersowe, o fabule ograniczonej do minimum, np "Dewotka";
  • narracyjne - rozbudowane, posiadające dłuższą fabułę, np. "Kruk i lis".

Bajki wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • przyjaźni
  • wolności
  • dobra i zła
  • ludzkich wad i słabości



  • Cytat z bajki Czapla, ryby i rak
    Wzdrygała się czapla niby; Dała się na koniec użyć, Zaczęła służyć
  • Cytat z bajki Szczur i kot
    Mnie to kadzą – rzekł hardzie do swego rodzeństwa
    Siedząc szczur na ołtarzu podczas nabożeństwa.


Główni bohaterowie
Bohaterami są ludzie, zwierzęta a także przedmioty reprezentujące konkretne cechy ludzkie lub wzorce postępowań. Dominują bajki zwierzęce, ale należy je czytać alegorycznie jako zakamuflowane ludzkie wady i przywary.

IGNACY KRASICKI

Ignacy Krasicki

Ignacy Błażej Franciszek Krasicki (1735 –1801)
biskup warmiński, arcybiskup gnieźnieński, poeta, prozaik i publicysta, komediopisarz. Zwany przez sobie współczesnych księciem poetów polskich.

Wybrane utwory

Hymn do miłości ojczyzny, Satyry, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, Myszeida, Monachomachia, Antymonachomachia

ŻONA MODNA

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: oświecenie

Rodzaj: epika
Gatunek: satyra

F. Boucher, Portret Madame de Pompadou

Z relacji pana Piotra wyłania się obraz karykaturalnej „modnej żony”, kobiety egoistycznej i rozrzutnej. Żona pana Piotra odrzuca wszystko, co mieści się w polskiej tradycji szlacheckiej i niewolniczo naśladuje francuską modę i zwyczaje. Pogardliwie traktuje przyjaciół męża (np. księdza plebana) i jego służbę. Pana Piotra lekceważy, bez wahania zmienia jego dotychczasowy tryb życia w imię własnej wygody lub obowiązującej mody.

Ironia - właściwość wypowiedzi polegająca na sprzeczności między dosłownym znaczeniem wypowiedzi a jej właściwym sensem.


Satyra - utwór ośmieszający lub piętnujący osoby, środowiska, poglądy, postawy wobec świata, sposoby zachowania. Satyryk zakłada, że pewne zjawiska są szkodliwe, dlatego należy pokazać je, często w sposób przesadny i przejaskrawiony, w celach pouczających, wychowawczych.


Lekturę wkorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • ludzkich wad i słabości
  • bezmyślnego ulegania modzie
  • egoizmu
  • chciwości
  • obrazu polskiej szlachty
  • utworów, które bawiąc, uczą

Utwór ma wprawdzie formę dialogu, ale bliżej poznajemy tylko jednego z rozmówców, szlachcica, pana Piotra, opowiadającego przyjacielowi o swoim niedawno zawartym małżeństwie. Z opowieści jednoznacznie wynika, że szlachcic nie należy obecnie do osób najszczęśliwszych, a jego małżeństwo do związków najbardziej udanych.

Pan Piotr uczciwie przyznaje, że żona jest„piękna, grzeczna, rozumna”, a do tego majętna - wniosła mu w posagu „cztery wsie dziedziczne”. Okazuje się jednak, iż małżonek w tych właśnie zaletach żony upatruje przyczyny obecnego niezadowolenia. Żona to osoba modna, przejmuje wszystkie nowinki zagraniczne, chce prowadzić dom na wzór obowiązującej mody.

Zatem przyszła pani Piotrowa, wychowana na francuskich romansach, marząca o romantycznym wielbicielu, wychodzi za mąż bardziej z rozsądku niż dla uczucia. Od początku jednak stawia panu Piotrowi liczne warunki, którym ten niechętnie ulega. Wiejski dom zostaje gruntownie zmieniony. Kiedy już dokonała koniecznych, jej zdaniem, zmian, zaczyna zapraszać gości. Pan Piotr nie czuje się najlepiej w ich towarzystwie, nie potrafi dostosować się do prowadzenia modnej konwersacji, zauważa swoją odmienność i bardzo tęskni za dawnym spokojem. Ma pewność, że majątku żony, na który liczył, nie starczy na pokrycie kosztów.

(…) ale dobrze mi tak, choć frasunek bodzie,
Cóż mam czynić? Próżny żal, jak mówią, po szkodzie.

ADAM MICKIEWICZ

Adam Mickiewicz

(1798–1855)

Polski poeta, działacz polityczny, publicysta, tłumacz, filozof, działacz religijny, organizator polskich oddziałów wojskowych. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (zaliczany do grona tzw. Trzech Wieszczów).

Wybrane utwory
Stepy Akermańskie, Cisza morska, Żegluga, Burza, Widok gór ze stepów Kozłowa, Bakczysaraj, Bakczysaraj w nocy, Grób Potockiej, Mogiły Haremu, Bajdary, Ałusztaw dzień, Ałuszta w nocy, Czatyrdah, Pielgrzym, Droga nad przepaścią w Czufut-Kale, Góra Kikineis, Ruiny zamku w Bałakławie, Ajudah


ŚMIERĆ PUŁKOWNIKA

Tematyka

Tekst

Geneza

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: romantyzm

Rodzaj: liryka
Gatunek: wiersz

Utwór przedstawia ostatnie chwile życia dowódcy powstańców, który umiera w chacie leśnika. Przed śmiercią prosi, aby przyniesiono mu mundur, szablę, pistolety i przyprowadzono osiodłanego konia. Żegna się ze swoim rynsztunkiem tak, jak to czynili dawni rycerze. Przyjmuje z rąk księdza ostatnie sakramenty. Umiera w otoczeniu wzruszonych żołnierzy i prostego ludu. Dopiero w zakończeniu utworu podmiot liryczny ujawnia, że tym wspaniałym, kochanym i mężnym powstańczym wodzem jest kobieta - Emilia Plater.


Najważniejszy motyw

Wiersz jest hołdem złożonym kobiecie - powstańcowi, która nie waha się poświęcić życia w obronie kraju.

Poeta nadaje jej cechy heroiczne - ukazuje jako wzór żołnierza, wiernego sprawie do końca.

Uwzniośla poprzez porównanie do dawnych rycerzy - bohaterów polskiej historii, np. Stefana Czarnieckiego.



Geneza utworu jest ściśle związana z powstaniem listopadowym w 1830 r. Wiersz został poświęcony Emilii Plater – szlachciance, która w męskim przebraniu wzięła udział w walkach powstańczych. Dowodziła w stopniu kapitana niewielkim oddziałem wojska polskiego. W wyniku poniesionych obrażeń Platerówna zmarła w Justianowie 23 grudnia 1831 r. Utwór stanowi hołd dla kobiety-żołnierza.

Lekturę wykorzystasz w wpracowaniach dotyczących:


  • bohaterstwa,
  • męstwa,
  • odwagi
  • poświęcenia życia dla ojczyzny
  • wzoru patrioty,
  • żołnierza


Omówienie

Utwór przedstawia ostatnie chwile życia dowódcy powstańców, który umiera w chacie leśnika. Przed śmiercią prosi, aby przyniesiono mu mundur, szablę, pistolety i przyprowadzono osiodłanego konia. Żegna się ze swoim rynsztunkiem tak, jak to czynili dawni rycerze. Przyjmuje z rąk księdza ostatnie sakramenty. Umiera w otoczeniu wzruszonych żołnierzy i prostego ludu. Dopiero w zakończeniu utworu podmiot liryczny ujawnia, że tym wspaniałym, kochanym i mężnym powstańczym wodzem jest kobieta - Emilia Plater.


Najważniejszy motyw

Wiersz jest hołdem złożonym kobiecie - powstańcowi, która nie waha się poświęcić życia w obronie kraju.

Poeta nadaje jej cechy heroiczne - ukazuje jako wzór żołnierza, wiernego sprawie do końca.

Uwzniośla poprzez porównanie do dawnych rycerzy - bohaterów polskiej historii, np. Stefana Czarnieckiego.

Główny bohater
Emilia Plater


  • To Litwinka, dziewica–bohater,
  • Wódz Powstańców–Emilija Plater!


ADAM MICKIEWICZ

Adam Mickiewicz

(1798–1855)

Polski poeta, działacz polityczny, publicysta, tłumacz, filozof, działacz religijny, organizator polskich oddziałów wojskowych. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (zaliczany do grona tzw. Trzech Wieszczów).

Wybrane utwory
Stepy Akermańskie, Cisza morska, Żegluga, Burza, Widok gór ze stepów Kozłowa, Bakczysaraj, Bakczysaraj w nocy, Grób Potockiej, Mogiły Haremu, Bajdary, Ałusztaw dzień, Ałuszta w nocy, Czatyrdah, Pielgrzym, Droga nad przepaścią w Czufut-Kale, Góra Kikineis, Ruiny zamku w Bałakławie, Ajudah


REDUTA ORDONA

Tematyka

Tekst

Geneza

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: romantyzm

Rodzaj: epika
Gatunek: wiersz

Wojciech Kossak - "Sowiński na szańcach Woli"

Utwór opowiada o wydarzeniach z powstania listopadowego rozgrywających się w Warszawie w czsie obrony fortu na Woli. Przebieg bitwy relacjonuje w "Reducie Ordona" adiutant polskiego generała. Obserwuje on wraz ze swoim dowódcą dramatyczne zmagania Polaków na polu walki, widzi zagładę reduty.

Adam Mickiewicz napisał "Redutę Ordona" po upadku powstania listopadowego, pod wpływem opowieści swojego przyjaciela i uczestnika walk Stefana Garczyńskiego.

Opowiedział on poecie o obronie reduty na warszawskiej Woli- niewielka grupa polskich powstańców starła się wówczas z licznym wojskiem rosyjskim. Kiedy Polacy nie byli w stanie dłużej stawiać oporu nieprzyjaciołom, ich dowódca Julian Konstanty Ordon wysadził redutę, aby nie oddać jej w ręce Rosjan. Zginęło wówczas wielu żołnierzy.

Mickiewicz upamiętnił w wierszu bohaterską postawę obrońców reduty oraz heroiczny czyn Ordon

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • bohaterstwa, męstwa, odwagi
  • poświęcenia życia dla ojczyzny
  • śmierci na polu bitwy
  • patriotyzmu
  • wzoru patrioty, żołnierza
  • obrazu Polaków i Rosjan




Główny bohater
Powstaniec listopadowy i oficer wojska polskiego Julian Konstanty Ordon.

Bóg wyrzekł słowo stań się, Bóg i zgiń wyrzecze.
Kiedy od ludzi wiara i wolność uciecze (…)


ADAM MICKIEWICZ

Adam Mickiewicz

(1798–1855)

Polski poeta, działacz polityczny, publicysta, tłumacz, filozof, działacz religijny, organizator polskich oddziałów wojskowych. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (zaliczany do grona tzw. Trzech Wieszczów).

Wybrane utwory
Stepy Akermańskie, Cisza morska, Żegluga, Burza, Widok gór ze stepów Kozłowa, Bakczysaraj, Bakczysaraj w nocy, Grób Potockiej, Mogiły Haremu, Bajdary, Ałusztaw dzień, Ałuszta w nocy, Czatyrdah, Pielgrzym, Droga nad przepaścią w Czufut-Kale, Góra Kikineis, Ruiny zamku w Bałakławie, Ajudah


STEPY AKERMAŃSKIE

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: romantyzm

Rodzaj: liryka
Gatunek: sonet

Albert Bierstadt , Burza w skalistych górach, 1866

Utwór składa się z dwóch części - opisowej i refleksyjnej.


Podmiot liryczny to podróżny podziwiający egzotyczną krymską przyrodę: rozległy step, bujną i kolorową roślinność, ciszę, w której słychać nawet najmniejsze dźwięki - szelest traw, szmer lecących żurawi.

Podróżnik porównuje jazdę przez bezkresny akermański step do żeglugi po niezmierzonym oceanie (step jak ocean, wóz jak łódź).

Piękno i egzotyka przyrody budzą tęsknotę podróżnego za daleką ojczyzną, do której nie może powrócić. Na wielkiej, nieograniczonej przestrzeni stepu uświadamia sobie swoją samotność i zagubienie. Z nadzieją nasłuchuje w ciszy odgłosów z ojczyzny - ale żaden głos stamtąd nie dobiega. Tym większe są poczucie pustki i smutek.

"Stepy akermańskie" to sonet.


  • Utwór składa się z czterech strof: dwóch czterowersowych i dwóch trzywersowych (4+ 4 +3 +3 = 14); można w nim wyróżnić dwie części: opisową (dwie pierwsze strofy) i refleksyjną (dwie ostatnie strofy); występuje stały układ rymów: abba, abba, cdc, cdc.

Wiersz wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • przyrody
  • zachwytu nad pięknem natury
  • podróży
  • egzotycznego krajobrazu
  • tęsknoty za ojczyzną
  • osamotnienia


Za działalność w tajnym zgromadzeniu młodzieży litewskiej - Towarzystwie Filomatów i Filaretów - Adam Mickiewicz został skazany na przymusowy pobyt w Rosji, bez prawa powrotu na ziemie polskie. Odbył wówczas podróż na Krym. Pod wpływem wrażeń z tej wyprawy poeta napisał w 1825 roku cykl 18 utworów zatytułowany "Sonety krymskie". Pierwszym wierszem w zbiorze są "Stepy akermańskie". Bohaterem wszystkich sonetów jest Pielgrzym, który opisuje swój zachwyt nad naturą i kulturą Wschodu. Odmienność i piękno Orientu skłaniają go także do refleksji nad swoim losem - wygnańca, tułacza, tęskniącego za utraconą ojczyzną.

Bohaterem wszystkich sonetów jest Pielgrzym.

Bóg wyrzekł słowo stań się, Bóg i zgiń wyrzecze.
Kiedy od ludzi wiara i wolność uciecze (…)


ADAM MICKIEWICZ

Adam Mickiewicz

(1798–1855)

Polski poeta, działacz polityczny, publicysta, tłumacz, filozof, działacz religijny, organizator polskich oddziałów wojskowych. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (zaliczany do grona tzw. Trzech Wieszczów).

Wybrane utwory
Stepy Akermańskie, Cisza morska, Żegluga, Burza, Widok gór ze stepów Kozłowa, Bakczysaraj, Bakczysaraj w nocy, Grób Potockiej, Mogiły Haremu, Bajdary, Ałusztaw dzień, Ałuszta w nocy, Czatyrdah, Pielgrzym, Droga nad przepaścią w Czufut-Kale, Góra Kikineis, Ruiny zamku w Bałakławie, Ajudah


ŚWITEZIANKA

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: romantyzm

Rodzaj: liryka
Gatunek: ballada

Czas i miejsce akcji

Kazimierz Alchimowicz - "Świtezianka"

Ballada jest oparta na ludowym podaniu związanym ze Świtezią. Opowiada o miłości, zdradzie i karze.

"Świtezianka" to ballada romantyczna, posiada następujące cechy:


  • - tajemniczość postaci i miejsca: „A kto dziewczyna? – ja nie wiem”; „skąd przyszła? – darmo śledzić kto pragnie” / Gdzie uszła? – nikt jej nie zbada”; młodzi spotykają się nocą, przy blasku księżyca;
  • - jednowątkowa fabuła: historia strzelca i dziewczyny;
  • - synkretyzm rodzajowy: piękne, rozliczne opisy natury są typowe dla epiki ;
  • - duży ładunek uczuciowy w wypowiedziach narratora i bohaterów to elementy liryki oraz typowe dla dramatu dialogi pomiędzy strzelcem i dziewczyną;
  • - bohater z ludu: strzelec;
  • - język stylizowany na język ludowy;
  • - dynamiczne opisy (technika kamery filmowej);
  • - ludowa moralistyka: nie ma przebaczenia dla zdrady strzelca.

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • miłości
  • wierności,zdrady
  • dobra i zła
  • winy i kary
  • natury
  • elementów fantastycznych


Młody strzelec spotyka się co noc nad brzegami Świtezi z tajemniczą dziewczyną. W końcu młodzieniec prosi ukochaną, by z nim zamieszkała w leśniej chatce. Przysięga jej dozgonną miłość i wierność. Kochanka ostrzega strzelaca, że "kto przysięgę naruszy/ Ach, biada jemu , za życia biada!/ I biada jego złejduszy!"

Kiedy strzelec wraca do domu brzegiem Świtezi, ze wzburzonych wód jeziora wyłania się piękna dziewczyna i namawia młodzieńca, by zapomniał o ukochanej. Strzelec ulega pokusie i łamie dane słowo. Kiedy zbliża się do rusałki, rozpoznaje w niej swoją kochankę- w obie dziewczyny wcieliła się Świtezianka, bogini jeziora. Zdradzona kochanka wymierza strzelcowi karę - ciało młodzieńca pochałania ziemia, a dusza błaką się obok modrzewia, pod którym spotykali się zakochani.


Najważniejsze motywy



Główni bohaterowie
Dziewczyna, Chłopiec, Zjawa z jeziora, Rusałka.

  • Jakiż to chłopiec piękny i młody?
    Jaka to obok dziewica?
    Brzegami sinej Świtezi wody
    Idą przy świetle księżyca.
  • Słowicze wdzięki w mężczyzny głosie,
    A w sercu lisie zamiary.
  • (…) Bo kto przysięgę naruszy,
  • Ach, biada jemu, za życia biada! I biada jego złej duszy!


Akcja utworu rozgrywa się w nieokreślonym czasie, nad brzegami jeziora Świteź, na Litwie

ADAM MICKIEWICZ

Adam Mickiewicz

(1798–1855)

Polski poeta, działacz polityczny, publicysta, tłumacz, filozof, działacz religijny, organizator polskich oddziałów wojskowych. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (zaliczany do grona tzw. Trzech Wieszczów).

Wybrane utwory
Stepy Akermańskie, Cisza morska, Żegluga, Burza, Widok gór ze stepów Kozłowa, Bakczysaraj, Bakczysaraj w nocy, Grób Potockiej, Mogiły Haremu, Bajdary, Ałusztaw dzień, Ałuszta w nocy, Czatyrdah, Pielgrzym, Droga nad przepaścią w Czufut-Kale, Góra Kikineis, Ruiny zamku w Bałakławie, Ajudah


DZIADY CZ. 2

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Gdzie wykorzystasz?

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: romantyzm

Rodzaj: dramat
Gatunek: dramat romantyczny

sketchnotka

Czas i miejsce akcji

Caspar David Friedrich, Opactwo w dębowym lesie, 1809–1810

Utwór nawiązuje do pogańskiego obrzędu poświęconego zmarłym. Uczestnicy dziadów pragnęli modlitwą i poczęstunkiem ulżyć strapionym duszom. Zebrani w kaplicy wieśniacy świętują noc dziadów. Ich przewodnik Guślarz przyzywa kolejno duchy niewinnych dzieci, złego pana, pięknej pasterki.

"Dziady część II" to dramat romantyczny.


  • - połączenie świata rzeczywistego (konkretne miejsce i czas zdarzeń, postacie Guślarza, Starca, uczestniczących w obrzędzie wieśniaków) i fantastycznego (pojawiające się duchy zmarłych);
  • - nastrój grozy i tajemniczości (wywoływanie duchów w niezwykłych okolicznościach - w odludnym miejscu, o późnej porze);
  • - nawiązanie do ludowych zasad moralnych (zgodnie z którymi nie ma winy bez kary)

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • dobra i zła
  • winy i kary
  • pełni człowieczeństwa
  • cierpienia


„Dziady część II” to utwór opisujący dawny obrzęd ludowy związany z przywoływaniem dusz zmarłych, w trakcie którego żywi pomagają umarłym w odzyskaniu spokoju ducha, a zmarli w zamian udzielają żyjącym przestróg i nauk moralnych, na podstawie własnych doświadczeń. Ludowe widzenie świata w utworze wyraża treści związane z tym, jak współżyć z ludźmi i jak żyć, by zasłużyć na wieczność i szczęście po śmierci.



13

/

25





Adam Mickiewicz - "Dziady cz. II "


Want to make creations as awesome as this one?

LEKTURY -KL. VIII - POWTÓRKA PRZED EGZAMINEM


Lidia Nykiel

Created on 15/05/2020

No description

Transcript











































































































































































  • Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,co to będzie, co to będzie?
  • Kto nie doznał goryczy ni razu,Ten nie dozna słodyczy w niebie
  • Kto nie dotknął ziemi ni razu,Ten nigdy nie może być w niebie
  • Kto nie był ni razu człowiekiem.Temu człowiek nic nie pomoże


Akcja rozgrywa się nocą z 1 na 2 listopada w wigilię Zaduszek, w starej cmentarnej kaplicy na wsi.

ADAM MICKIEWICZ

Adam Mickiewicz

(1798–1855)

Polski poeta, działacz polityczny, publicysta, tłumacz, filozof, działacz religijny, organizator polskich oddziałów wojskowych. Obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (zaliczany do grona tzw. Trzech Wieszczów).

Wybrane utwory
Stepy Akermańskie, Cisza morska, Żegluga, Burza, Widok gór ze stepów Kozłowa, Bakczysaraj, Bakczysaraj w nocy, Grób Potockiej, Mogiły Haremu, Bajdary, Ałusztaw dzień, Ałuszta w nocy, Czatyrdah, Pielgrzym, Droga nad przepaścią w Czufut-Kale, Góra Kikineis, Ruiny zamku w Bałakławie, Ajudah


PAN TADEUSZ

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: romantyzm

Rodzaj: epika
Gatunek: epopeja

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

Kadr z filmu Andrzeja Wajdy

Wątki główne:

  • - narodowowyzwoleńczy - główną jego postacią jest ks. Robak, który przygotowuje spisek, powstanie narodowe na Litwie.
  • - obyczajowy - osią tego wątku jest spór o zamek między Hrabią a Sędzią.
  • - miłosny - Zosia i Tadeusz to główni bohaterowie tego wątku, który tworzy historia ich miłości

Wątki poboczne:

- spór Asesora z Rejentem o charty,

-romans Tadeusza i Telimeny,

- zaloty Hrabiego.

"Pan Tadeusz" to epopeja narodowa, którą cechują:


  • podział na księgi - podział treści dzieła na dwanaście ksiąg,
  • utwór wierszowany - pisany trzynastozgłoskowcem, stylizowanym na mowę potoczną
  • dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów - jako bohater zbiorowy szlachta ;
  • tło wydarzeń przełomowe dla danej społeczności narodowej próby wywołania powstania na Litwie oraz wybuch wojny;
  • inwokacja
  • rozbudowane porównania (homeryckie) i szczegółowe opisy
  • narrator wszechobecny i obiektywny
  • realistyczny ,podniosły styl
  • opisy scen batalistycznych
  • wielowątkowość fabuły


Tadeusz Soplica - młody, dwudziestoletni szlachcic powracający do Soplicowa z Wilna, gdzie się kształcił, bratanek Sędziego, syn Jacka Soplicy;

Sędzia - stryj Tadeusza, brat Jacka, dobry gospodarz i poważany obywatel, hołdujący starym obyczajom;

Ksiądz Robak (Jacek Soplica) - ojciec Tadeusza, w młodości nieszczęśliwie zakochany w Ewie Horeszkównie, upokorzony, po podaniu mu czarnej polewki na znak odmowy oddania ręki córki, zabija Stolnika, ojca Ewy, w czasie, gdy ten odpiera atak Rosjan na zamek; po swym haniebnym czynie stara się zrehabilitować: wyjeżdża z kraju, walczy w Legionach Polskich u boku Napoleona, wstępuje do zakonu bernardynów, zostaje emisariuszem rządu emigracyjnego, przygotowuje na Litwie powstanie;

Zosia - wychowanica Telimeny, córka Ewy Horeszkówny, młodziutka dziewczyna wchodząca dopiero w życie;

Telimena - daleka krewna Zosi, spowinowacona także z Soplicami, kobieta w średnim wieku, ale jeszcze bardzo piękna, zawzięcie polująca na męża;

Hrabia - daleki krewny Horeszków (i to po kądzieli, czyli ze strony matki), marzyciel, wychowany z cudzoziemska;

Wojski Hreczecha - przyjaciel Sędziego, daleki jego krewny, wirtuoz gry na rogu;

Rejent Bolesta - przyjaciel Sędziego, należy do niego pies Kusy, przedmiot sporu z Asesorem - właścicielem charta Sokoła;


Asesor - przyjaciel Sędziego;


Stolnik - ostatni z rodu Horeszków, zwolennik Konstytucji 3 maja, w 1792 r. przeciwnik Targowicy, zginął w czasie oblężenia Rosjan, zabity przez Jacka Soplicę;


Ewa Horeszkówna - jedyna córka Stolnika, matka Zosi, ukochana Jacka Soplicy, wydana za mąż za wojewodę, zmarła na Syberii, gdzie udała się w ślad za zesłanym tam po powstaniu kościuszkowskim mężem, zostawiła w kraju córkę;


Jankiel - właściciel karczmy w Soplicowie, Żyd - patriota, szanowany i lubiany przez wszystkich, niezrównany cymbalista, w swoim koncercie na cymbałach przedstawia całą historię Polski z lat 1791-1812;


Gerwazy Rębajło - stary i wierny sługa Horeszków, klucznik zamku, świadek śmierci Stolnika, wytrwały i zacięty mściciel zbrodni dokonanej na Stolniku;


Podkomorzy - przyjaciel Sędziego, szanowany w okolicy obywatel, ma rozstrzygnąć spór o zamek;


Maciej Dobrzyński - przedstawiciel i wódz rodu Dobrzyńskich, mądry, roztropny i rozważny.




    • Inwokacja: Litwo! Ojczyzno moja! – apostrofa
  • Ty jesteś jak zdrowie!

    Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie;

    Kto cię stracił (…)

    • Dziś dla nas, w świecie nieproszonych gości,
  • W całej przeszłości i w całej przyszłości

    Jedna już tylko jest kraina taka,

    W której jest trochę szczęścia dla Polaka,

    Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie

    Święty i czysty, jak pierwsze kochanie,(…)


Właściwa akcja utworu toczy się w latach 1811-1812 (podanych już w pełnym tytule poematu). Tadeusz przybywa do domu późnym latem 1811 roku. Kolejne wydarzenia (romanse bohatera, kłótnia na zamku, zajazd i bitwa) rozgrywają się w przeciągu pięciu dni. W ostatnim następuje śmierć księdza Robaka i przymusowy wyjazd uczestników zajazdu z Soplicowa. Uczta i zrękowiny trzech par mają miejsce rok później, w święto Matki Boskiej Kwietnej. Konflikt pomiędzy Jackiem i Stolnikiem to koniec XVIII w., a epilog poematu odnosi się do emigrantów, którzy opuścili ojczyznę po upadku powstania listopadowego (powstanie listopadowe – 1830 r., pierwsze wydanie „Pana Tadeusza” – 1834 r.)

Główne miejsce akcji to dwór w Soplicowie i jego okolice – położony niedaleko dworku („o dwa tysiące kroków”) zamek Horeszków, karczma Jankiela, zaścianek Dobrzyńskich, kaplica.

Tematy, z jakimi można powiązać Pana Tadeusza

  • obraz życia szlachty,
  • dawne obyczaje, staropolska gościnność,
  • bohater romantyczny (Jacek Soplica), przemiana bohatera,
  • miłość,
  • patriotyzm,
  • epopeja,
  • sielankowy obraz świata.

ALEKSANDER FREDRO

Aleksander Fredro

(1793-1876)
polski komediopisarz, bajkopisarz, pamiętnikarz, poeta, polityk.

Wybrane utwory

Cudzoziemszczyzna, Damy i huzary, Dożywocie, Dwie blizny, Intryga naprędce, Mąż i żona, Nieszczęścia najszczęśliwszego męża, Trzy po trzy, Pan Jowialski, Nowy Don Kiszot, czyli sto szaleństw, Paweł i Gaweł, Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca


ZEMSTA

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: romantyzm

Rodzaj: dramat
Gatunek: komedia

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

Kadr z filmu "Zemsta" A. Wajdy

Główne wątki i tematy:


  • -spór o mur graniczny- konflikt między Cześnikiem i Rejentem, sąsiadami zajmującymi dwie części zamku;
  • -wątek miłosny - miłość Klary (bratanicy Cześnika) i Wacława (syna Rejenta); ich małżeństwo doprowadza zwaśnionych sąsiadów do zgody.

Zemsta jest komedią w czterech aktach podzielonych na sceny.

Komedia - gatunek dramatyczny - utwór o pogodnej tematyce i żywej akcji, zamkniętej zakończeniem pomyślnym dla głównych bohaterów; może w niej występować komizm sytuacyjny, słowny i komizm postaci.

komizm sytuacyjny – związany jest z umieszczeniem akcji dzieła w starym zamczysku i sporem między nienawidzącymi się sąsiadami o niszczejący mur graniczny; komizm sytuacyjny uwidacznia się również w poszczególnych scenach komedii, takich jak: dyktowanie listu przez Cześnika, scena oświadczyn Papkina czy też spisywania przez niego testamentu.

komizm postaci – przerysowane cechy bohaterów- Cześnika Raptusiewicza, Rejenta Milczka i Papkina; autor nadał im charakterystyczne nazwiska; bohaterowie ci śmieszą swym sposobem bycia, zachowaniem i wyglądem zewnętrznym.

komizm słowny – wyłania się z wypowiedzi bohaterów, którzy mają swoje ulubione powiedzonka i często wplatają je w tok wypowiedzi. Cześnik powtarza często „mocium panie”, Rejent – „Niech się dzieje wola Nieba /Z nią się zawsze zgadzać trzeba!”


Podział na akty i sceny wynika z zewnętrznej budowy dramatu, którego gatunkiem jest komedia. Inną cechą zewnętrzną jest dwojaki rodzaj tekstu w dramacie - dialogi i monologi. Wypowiedzi osób dramatu tworzą tekst główny. Informacje autora o tym, kto mówi, w jakiej sytuacji i jak się zachowuje, tworzą tekst poboczny, inaczej didaskalia.

Ze względu na wewnętrzną budowę dramatu w komedii występuje:

- ekspozycja - intryga małżeńska Cześnika,

- zawiązanie akcji - burzenie muru przez Raptusiewicza,

- rozwój akcji - niewola Wacława, wyzwanie Rejenta na pojedynek, plany zemsty Milczka, ślub Wacława i Klary,

- punkt kulminacyjny - spotkanie Rejenta z Cześnikiem,

- rozwiązanie akcji - pojednanie Cześnika i Rejenta.






    • Ja – z nim w zgodzie? – Mocium panie,
      Wprzódy słońce w miejscu stanie,
      Wprzódy w morzu wyschnie woda,
      Nim tu u nas będzie zgoda
    • Niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba!
    • Bo ja rzadko kiedy myślę, alem za to chyża w dziele.
    • Wdzięczność ludzi, wielkość świata –
      Każdy siebie ma na względzie,
      A drugiego za narzędzie,
      Póki dobre – cacko, złoto;
      Jak zepsute, ruszaj w błoto.


Akcja utworu trwa jeden dzień i rozgrywa się na początku XIX wieku na prowincji, w starym zamku dzielonym przez dwóch szlachciców- Cześnika Raptusiewicza i Rejenta Milczka.

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • miłości, która napotyka przeszkody
  • ludzkich wad i słabości
  • zemsty
  • sąsiedzkiej niepogody
  • obrazu polskiej szlachty
  • utworów, które bawią


JULIUSZ SŁOWACKI

Juliusz Słowacki

(1809-1849)

polski poeta i dramaturg . Obok Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasińskiego uważany za największego poetę polskiego romantyzmu (zaliczany do grona tzw. Trzech Wieszczów).

Wybrane utwory

Hugo, Kulik, Poezje, Kordian, Lilla Weneda, Mazepa, Ojciec zadżumionych, Beniowski, Testament mój, Sen srebrny Salomei, Fantazy, Zawisza Czarny, Sowiński w okopach Woli, Genezisz Ducha, Król-Duch



BALLADYNA

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: romantyzm

Rodzaj: dramat
Gatunek: tragedia

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

Leon Wyczółkowski, Alina | 1880

Utwór opowiada historię Balladyny, która - kierowana rosnącą żądzą włądzy- dokonuje kolejnych zbrodni.


Jest to pod względem rodzaju literackiego dramat - utwór przeznaczony do wystawiania na scenie, gdzie obok tekstu głównego, znajduje się tekst poboczny - didaskalia. Pod względem gatunku utwór Słowackiego jest tragedią.

Balladyna (postać alegoryczna) - jej imię jest odwołaniem do słowa „ballada”, stanowi więc aluzję literacką do gatunku literackiego o ludowym rodowodzie (patrz Lilie Adama Mickiewicza). Zła córka i siostra, leniwa i lek komyślna, gotowa na wszystko, by wyrwać się z nędznej egzystencji, popełnia zbrodnię. Ma potem wyrzuty sumienia, ale brak jej chęci pokuty, nie chce też powrotu do wcześniejszego życia (odmawia, gdy Pustelnik proponuje jej ożywienie Aliny). Wraz z Fon Kostrynem popełnia dwie zbrodnie, których celem jest zdobycie władzy. Pokonawszy męża w bratobójczej walce i pozbywszy się niedawnego sprzymierzeńca, osiąga zamierzony cel. W trakcie sprawowania pierwszych w życiu sądów postawiona zostaje wobec swoich własnych zbrodni i zmuszona prawem i sumieniem do wydania wyroku śmierci. Aby sprawiedliwości stało się zadość, ginie uderzona gromem.

Alina - bohaterka drugoplanowa, młodsza córka wdowy, uosobienie szlachetności i niewinności. Przyjęto uważać, że była blondynką o słowiańskiej urodzie. Cicha, łagodna, kocha wszystkich wokół. Nie wywyższa się nad innych, nie marzy o bogactwie ani władzy, chce zostać żoną Kirkora, bo wie, że mogłaby się w nim zakochać.

Kirkor (postać symboliczna „doskonały rycerz”) - szlachetny, prawy rycerz, za radą Pustelnika szuka żony z ludu, bo pragnie prostoty, uczciwości i niewinności. Uważa za swój obowiązek walczyć z uzurpatorem zasiadającym na gnieźnieńskim tronie, nie potrafi dostrzec, jaką ambicję rozbudził w swojej żonie.

Pustelnik - bohater epizodyczny, właściwie król Popiel III, zmuszony ukrywać się w lesie w obawie o własne życie. Na tronie zastąpił go okrutny Popiel IV. Pustelnik jest szlachetny i bezkompromisowy, stanowi wzór cnót patriotycznych i obywatelskich.

Grabiec - prostak, wiejski głupek i pijanica, w którym zakochała się Goplana. Jest też adoratorem Balladyny. Ginie zamordowany przez nią, bo przez przypadek staje się posiadaczem świętej korony Lachów.

Filon - bohater epizodyczny, podobny do bohaterów sielanek, jest symbolem idealnej miłości (zakochuje się w zmarłej Alinie).

Fon Kostryn - Niemiec z pochodzenia, łotr i oszust, na zamku Kirkora pełni funkcję dowódcy zamkowej straży, sprzymierza się z Balladyną, ponieważ jego głównym celem jest zdobycie władzy. Ginie z ręki Kirkorowej żony, która nie chce mieć świadka swoich zbrodni.

Wdowa - bohaterka drugoplanowa, matka Aliny i Balladyny, bardzo kocha córki, w imię tej miłości nie zdradza imienia zbrodniarki, która ślepą matkę wygnała z domu (była nią Balladyna). W dramacie wdowa jest symbolem matczynej miłości.

Goplana - nimfa wodna, władczyni Gopła, kiedy swe istnienie splata z życiem człowieka i zaczyna ingerować w przebieg zdarzeń, popełnia błąd; żałując tego, co zrobiła, na zawsze opuszcza swoje jezioro.

Chochlik, Skierka - dwa duszki, radosne, psotne, które służą swej pani, Goplanie, wykonując wszystkie jej polecenia.

Gralon - wierny sługa Kirkora.


    • Na niebie Jest Bóg… zapomnę, że jest, będę żyła,Jakby nie było Boga.
    • Cierpienie myśli jest kolącym ostem,Lecz rzeczywistość… o! ta jak żelazo Rani, zabija…


Wydarzenia rozgrywają się w legendarnych czasach za panowania władców z mitycznej dynastii Popielidów. Akcja obejmuje cztery dni.


Miejsce zdarzeń to rejony jeziora Gopło, położonego na Pojezierzu Gnieźnieńskim oraz pod murami Gniezna, pierwszej stolicy Polski.

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • władzy i władcy
  • dobra i zła
  • winy i kary
  • zbrodni i jej konsekwencji
  • zdrady
  • sprawiedliwości
  • matki
  • miłości
  • przyrody
  • ludowej moralności


HENRYK SIENKIEWICZ

Henryk Sienkiewicz

Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz (1845-1916)
pseudonim Litwos, polski, powieściopisarz, publicysta, dziennikarz. Pierwszy polski laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1905 r.) za całokształt twórczości.

Wybrane utwory

Trylogia (Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski), Szkice węglem, Krzyżacy, W pustyni i w puszczy.

LATARNIK

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: pozytywizm

Rodzaj: epika
Gatunek: nowela

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

Józef Skawiński

Utwór Sienkiewicza przedstawia samotne i tragiczne życie polskiego emigranta, tułacza oraz jego ogromną tęsknotę z utraconą ojczyzną.


Motywy:

  • człowiek - emigrant
    Zmęczony życiem, które bynajmniej go nie oszczędzało, Skawiński bezskutecznie szukał swego miejsca na ziemi. W młodości walczył na wielu frontach w imię romantycznego hasła "za naszą i waszą wolność". Zyskał miano dzielnego, ofiarnego żołnierza. Jednak ta odważna walka ani na krok nie przybliżyła go do ojczyzny – wręcz przeciwnie, z każdym dniem był coraz dalej od własnego kraju.
  • los polskich emigrantów
    Takich jak Skawiński było wielu. Po powstaniu listopadowym masowo opuszczali kraj w obawie przed represjami zaborców. Zyskali miano Wielkiej Emigracji. Większość z nich już nigdy nie wróciła do domu.
  • wpływ literatury
    Skawiński był idealnym odbiorcą "Pana Tadeusza". Starzec, który przez wiele lat nie widział rodzinnych stron, potrafi najlepiej zrozumieć tęsknotę poety opisującego litewskie krajobrazy. Latarnik utracił już wiarę w możliwość powrotu do kraju, można powiedzieć, że pogodził się z losem. I oto w jego wreszcie spokojne życie wkracza dzieło literackie i powoduje prawdziwą rewolucję! Spokój został zburzony, bezpieczna posada stracona. A wszystko z powodu jednej książki.
  • Samotność
  • Smotnośc Skawińskiego jest jego świadomym wyborem. Po wielu latach tułaczki marzy o odpoczynku, dlatego przyjmuje posadę latarnika. W kontakcie z przyrodą odnajduje upragniony spokój.

"Latarnik" to nowela, świadczą o tym:


  • Jeden wątek- los polskiego emigranta Skawińskiego.
  • Jeden bohater- Skawiński.
  • Jedno miejsce akcji- wysepka niedaleko portu Aspinwall.
  • Główny motyw, wątek, oś kompozycyjna (tzw. sokół noweli)- latarnik – zawód, który miał przynieść Skawińskiemu spokój i wyciszenie, a obudził wyciszone uczucia do ojczyzny.
  • Wyraźne części noweli- ekspozycja – zarysowanie sytuacji i przedstawienie wcześniejszych losów Skawińskiego; zawiązanie akcji – objęcie posady latarnika przez Skawińskiego, rozwinięcie akcji – życie Skawińskiego na wyspie, punkt kulminacyjny – lektura Pana Tadeusza, rozwiązanie akcji – zwolnienie Skawińskiego z funkcji latarnika.
  • Mocna, wyraźna puenta- odzyskanie siły duchowej i… ojczyzny w książce).


O utworze

Akcja toczy się w latach 70. XIX wieku w Aspinwall, na wyspie niedaleko Panamy. W noweli opowiedziana jest historia tytułowego bohatera – Skawińskiego, polskiego emigranta politycznego, który pracował jako latarnik na wyspie. Autor w noweli zastosował retrospekcję – zostały opowiedziane wydarzenia od 1830 r. w których Skawiński brał udział (od powstania listopadowego po wojny wyzwoleńcze – walki na Węgrzech – Wiosna Ludów, amerykańska wojna secesyjna). Tytułowy bohater pewnego dnia tak się zaczytał, że zapomniał o zapaleniu latarni czego skutkiem była konieczność opuszczenia wyspy. Nowela jest uogólnieniem tragicznych losów polskich patriotów-wygnańców.

Skawiński to siedemdziesięcioletni mężczyzna o siwych włosach i niebieskich oczach. Pracowity, uczciwy i odważny.


Doświadczenie zawodowe Skawińskiego


Skawiński był:

  • kopaczem złota w Australii,
  • poszukiwaczem diamentów w Afryce,
  • strzelcem rządowym w Indiach Wschodnich,
  • farmerem w Kalifornii,
  • handlarzem z plemionami brazylijskimi,
  • kowalem w Helenie, w Arkansas,
  • majtkiem na statku kursującym między Bahią a Bordeaux,
  • harpunnikiem na wielorybniku,
  • właścicielem fabryki cygar w Hawanie.

Gdziekolwiek się ruszył i jakąkolwiek podjął pracę, zawsze spotykały go nieszczęścia. Często były to klęski żywiołowe (susza zniszczyła mu farmę, pożar – warsztat kowalski). W okresie handlowania z mieszkańcami buszu brazylijskiego nie udało mu się prze-prawić przez Amazonkę i musiał walczyć o przetrwanie w niebezpiecznym, podzwrotnikowym lesie. Przeżył niewolę w plemieniu Indian, kilka katastrof na statkach, zdradę przyjaciela – wspólnika w interesach, ciężką chorobę (malarię). Mimo przeciwności losu zawsze postępował uczciwie i szlachetnie. Gdy w czasie choroby na malarię groziła mu śmierć, nie myślał o sobie, lecz o innych chorych – uratował im życie, rezygnując ze swoich porcji chininy.


Doświadczenia wojenne Skawińskiego


  • powstanie listopadowe w latach 1830-1831,
  • wojna domowa w Hiszpanii w latach 1833–1840 o następstwo tronu,
  • służba w Legii Francuskiej (walka Francji o kolonię algierską),
  • udział w walkach o odzyskanie niepodległości przez Węgrów (Wiosna Ludów – lata 1848-1849),
  • wojna secesyjna (po stronie Północy przeciw południo-wcom – lata 1861-1862).

    • On po prostu tym wielkim płaczem przepraszał tę ukochaną, oddaloną za to, że się już tak zestarzał, tak zżył z samotną skałą i tak zapamiętał, iż się w nim i tęsknota poczęła zacierać.
    • Oto czterdzieści lat dobiegało, jak nie widział kraju, i Bóg wie ile, jak nie słyszał mowy rodzinnej, a tu tymczasem ta mowa przyszła sama do niego – przepłynęła ocean i znalazła go samotnika, na drugiej półkuli, taka kochana, taka droga, taka śliczna!


Czas:
prawdopodobnie lata siedemdziesiąte XIX wieku.


Miejsce:
mała wysepka z latarnią morską położona obok miejscowości Aspinwall, w pobliżu budowanego Kanału Panamskiego (Ameryka Środkowa).

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • emigracji, tułaczki
  • tęsknoty za utraconą ojczyzną
  • życia jako wiecznej wędrówki
  • nadziei
  • starości
  • samotności
  • hartu ducha, bohaterstwa, odwagi
  • funkcji literatury w życiu człowieka


HENRYK SIENKIEWICZ

Henryk Sienkiewicz

Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz (1845-1916)
pseudonim Litwos, polski, powieściopisarz, publicysta, dziennikarz. Pierwszy polski laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1905 r.) za całokształt twórczości.

Wybrane utwory

Trylogia (Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski), Szkice węglem, Krzyżacy, W pustyni i w puszczy.

QUO VADIS

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: pozytywizm

Rodzaj: epika
Gatunek: powieść

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

Henryk Siemiradzki - "Pochodnie Nerona- 1876

Wątki:

- Fikcyjny: miłość Winicjusza i Ligii

- Historyczny:

  • panowanie cesarza Nerona,
  • walka Petroniusza i Tygellina o wpływ na władcę.
  • umacnianie się chrześcijaństwa,
  • pożar Rzymu,
  • prześladowanie chrześcijan.

- Walka dwóch światów

Świat pogański

  • Politeizm – wiara w wielu bogów, ale też ateizm – brak wiary w opiekę jakiegokolwiek boga (np. Petroniusz).
  • Nie znano pojęcia równości ludzi, np. niewolnicy byli uważani za „mówiące przedmioty”.
  • Kierowano się chęcią zysku, władzy, zabawy.

Ale ten świat ma dwa oblicza:

  • wspaniała kultura, filozofia, nauka
    Petroniusz
    Kocha sztukę i piękno, jest estetą, zdystansowany wobec świata. Także Seneka, Akte, Aulus Plaucjusz.
  • morderstwa, gwałty, zbrodnie, rozpusta, zdrady
    Neron
    Uosabia to, co najgorsze w człowieku, nie waha się przed najbrutalniejszą zbrodnią. Nie potrafi rozróżnić dobra od zła. Uważa się za boga, czuje się bezkarny.

Świat chrześcijański

  • Monoteizm – wiara w jednego Boga. Naukę Chrystusa przyjmowali głównie ludzie ubodzy, ponieważ niosła nadzieję, nakazywała wyrzeczenie się majątku, miłość bliźniego, obiecywała pośmiertną nagrodę za uczciwe, a nie bogate i sławne życie.
  • Wszystkich ludzi traktowano jak równych.
  • Kierowano się miłością, dobrocią. Chrześcijanie umierali godnie, w pokorze, potrafili przebaczyć nawet swoim katom.

Ale ten świat ma dwa oblicza:

  • fanatyczne - Kryspus
    Uważa, że prześladowania chrześcijan są zasłużoną karą za ich grzechy i zbyt małą wiarę. Ostatecznie jednak (za sprawą apostoła Pawła) umiera pogodzony ze światem, szczęśliwy i spokojny.
  • świątobliwe- apostoł Piotr
    A teraz błogosławię was, dzieci moje, na mękę, na śmierć, na wieczność. Prawdziwy ojciec wszystkich chrześcijan. Cierpi wraz z nimi, uczy przebaczać, pociesza
    ich, obiecuje wieczne życie w niebie.

Tytuł - „Quo vadis, Domine?” – „Dokąd zmierzasz, Panie?”


"Quo vadis" to powieść historyczna:

  • przestrzega prawdy historycznej – Sienkiewicz korzystał z Dzienników Tacyta, Listów św. Pawła, Dziejów Apostolskich.
  • obok postaci autentycznych (Neron, Poppea, Seneka, apostołowie) występują postacie fikcyjne, których los jest związany z wydarzeniami historycznymi (Winicjusz, Ligia, Chilon).
  • autor stara się oddać atmosferę epoki, obyczaje, przedstawić wygląd miejsc i osób (uczta u Nerona, igrzyska, wygląd domu Petroniusza, stroje bogatych patrycjuszy).
  • powieść historyczna często zawiera przesłanie, jest wyrazem jakiejś ideologii (tu: zmierzch świata antycznego, zwycięstwo chrześcijaństwa, narodziny nowej epoki i cywilizacji).


Jest to rónież powieść "ku pokrzepieniu serc".


- dobro zwycięży;

  • Rzymianie przeciwko chrześcijanom, zaborcy przeciw Polakom. Ostateczny wniosek jest jednak opty­mi­stycz­ny. Oto cesarstwo rzymskie upadło, a prześladowani chrześcijanie zwyciężyli. Podobnie może być z Polakami.
  • Przesłanie powieści może być jednak również uniwersalne: zwyciężają dobroć i szlachetność.

- miłość zmienia ludzi;

  • W powieści dużo mówi się o tym, że ludzie zdobywają się dla miłości na największe poświęcenia. Że to uczucie jest w stanie całkowicie zmienić człowieka.






Do Petroniusza przybył Marek Winicjusz, który niedawno powrócił z wojny przeciw Partom. Zwierzył się Petroniuszowi, że w domu Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny poznał Ligię Kallinę, córkę króla Ligów i rzymską zakładniczkę. Chciałby uczynić ją swoją kochanką. Petroniusz zapragnął poznać dziewczynę i wraz z Markiem odwiedził dom Aulusa. Aulus i jego rodzina byli chrześcijanami.

Petroniusz postanowił pomóc Markowi w uczynieniu Ligii jego niewolnicą. W rozmowie z Neronem przypomniał mu o zakładniczce. Cezar rozkazał sprowadzić Ligię do pałacu. Zaopiekowała się nią Akte, dawna kochanka Nerona. Z decyzją Nerona nie mógł się pogodzić opiekun Ligii, Aulus. Szukał pomocy u Seneki, ale ten odmówił, tłumacząc, że nie jest tolerowany w otoczeniu cezara. Następnie Aulus poinformował o porwaniu Ligii Winicjusza. Wzburzony Marek odwiedził Petroniusza, od niego dowiedział się, że Neron spełni jego prośbę i odda mu Ligię. Wcześniej jednak miała zamieszkać przez kilka dni w pałacu cezara.

W pałacu Nerona odbyła się uczta. Marek próbował uwieść Ligię. Neron dał popis jako śpiewak. Wszyscy chwalili go, choć śpiew nie zachwycał nikogo. Pijany Marek stawał się coraz bardziej natarczywy względem Ligii. Uratował ją wierny sługa, Ursus, który wyniósł dziewczynę z sali.

Liga znalazła się w bezpiecznym miejscu. Akte wraz z Ursusem ułożyli plan porwania dziewczyny z rąk ludzi cezara. Poppea, widząc w Ligii swą rywalkę, popierała plan odprawienia jej do domu Marka. Postanowiła jak najszybciej się jej pozbyć. Podczas podróży do domu Winicjusza doszło do incydentu. Pojawił się Ursus, który zabił sługę Marka - Atacyanusa i porwał Ligię. Na wieść o porwaniu Winicjusz w porywie gniewu, zabił swego starego piastuna, Gula, i wychłostał niewolników. Snuł domysły, że to cezar przyczynił się do porwania. Po wizycie u Akte, która wyznała, że Ligia jest chrześcijanką, postanowił odszukać dziewczynę.

Petroniusz w zamian za utratę Ligii ofiarował Markowi niewolnicę Eunice. Winicjusz odmówił przyjęcia podarunku, a Eunice została ukarana chłostą za to, że z powodu miłości do Petroniusza nie chciała opuścić jego domu. Eunice sprowadziła Chilona Chilonidesa, który obiecał odnaleźć Ligię. Tymczasem w pałacu zmarła córeczka Nerona, mała Augusta. Petroniusz namówił cezara, by przeniósł się do Ancjum.

Chilon poinformował Winicjusza o porwaniu Ligii przez chrześcijan. Ofiarował się znaleźć dom, w którym przebywała pod warunkiem wynajęcia mordercy, który miałby zabić przebywającego wśród chrześcijan lekarza Glaukosa (niegdyś pozostawił go ciężko rannego bez pomocy). Poszukując mordercy Chilon natknął się na Ursusa, któremu przedstawił Glaukosa jako prześladowcę chrześcijan. Ursus postanowił zabić Glaukosa.

Petroniusz odbywał podróże z Neronem. Marek natomiast udał się do Ostrianum - miejsca spotkania chrześcijan. Towarzyszył mu atleta Krotona, który miał porwać Ligię. W Ostrianum Marek zobaczył św. Piotra, opowiadającego zgromadzonym o życiu Jezusa, oraz ukochaną. Po spotkaniu udał się śladami Ligii i Ursusa do jej domu. Doszło do starcia Ursusa i Krotona, który poległ. Ursus zaatakował również Marka, ale przed śmiertelnym ciosem uratowała go Ligia. Ranny Marek znalazł się pod opieką chrześcijan i Ligii. Po jakimś czasie Ligia opuściła potajemnie dom, w którym przebywał Winicjusz.

Po powrocie z Rzymu Petroniusz związał się z Eunice. Przekonywał Marka, by zapomniał o Ligii. Neron udał się do Achai. W jednej z rozmów wyraził pragnienie zobaczenia płonącego miasta.

Podczas uczty na stawie Agrypy Poppea próbowała uwieść Marka. Nie udało jej się to. Marek na wieść o przygotowanej przez Chilona zasadzce, kazał go wychłostać. Potem kazał mu zaprowadzić się do Ligii, która przebywała w domu Linusa. Tam przed zgromadzonymi wyznał miłość do Ligii i poprosił o chrzest. Św. Piotr pobłogosławił zakochanych.

Winicjusz zmienił się, dał wolność swym niewolnikom. Potem wraz z Neronem udał się do Ancjum, skąd pisał listy do ukochanej. Neron w Ancjum oddawał się własnej twórczości. Dowiedziawszy się o miłości Marka i Ligii, przychylnie odniósł się do ich małżeństwa. Któregoś dnia posłaniec przyniósł wieść o pożarze Rzymu. Marek, w obawie o ukochaną, wyruszył natychmiast do płonącego miasta.

W Rzymie Marek nigdzie nie mógł znaleźć Ligii. Rzym spłonął doszczętnie, lud zaczął przyjmować wobec cezara wrogą postawę. Do miasta przybył Tygellin, który zajął się gromadzeniem żywności. Neron wrócił, gdy pożar osiągnął swe apogeum. Ubrany w purpurowy płaszcz, z lutnią w ręku i z zachwytem obserwował płomienie. Petroniusz stłumił panikę wśród ludu obietnicą odbudowy Rzymu i zorganizowaniem igrzysk. Tymczasem Winicjusz odnalazł Ligię i innych chrześcijan. Wyznał swą wiarę i miłość do Chrystusa. Św. Piotr udzielił mu chrztu.

Po pożarze nastąpiło szacowanie strat. Aby oczyścić Nerona od zarzutów podpalenia miasta, winę zrzucono na chrześcijan. Neron wydał rozkaz ich zgładzenia. Mając na względzie dobro Ligii i Marka, Petroniusz sprzeciwił się cezarowi. Poppea, chcąc zemścić się na Winicjuszu, próbowała nakłonić Nerona, by aresztował również bogatych wyznawców Chrystusa jak Winicjusz, Pomponia Grecyna.

Rozpoczęły się prześladowania chrześcijan. Marek i Petroniusz dowiedzieli się, że Ligia znalazła się w więzieniu. Dziewczyna zapadła na zdrowiu. Winicjusz i Petroniusz wszelkimi sposobami starali się o jej uwolnienie, ale nie udawało im się. Zawiódł nawet plan wyniesienia jej w trumnie jako zmarłej.

Podczas igrzysk chrześcijanie mieli być wydani na pożarcie dzikim zwierzętom. Mimo cierpienia, zachowywali spokój. Swą bohaterską postawą budzili zachwyt wśród Rzymian. Neron wciąż wymyślał nowe tortury. W końcu stanęły na arenie krzyże, na których umierali chrześcijanie. Chilon, który stał się pochlebcą cezara, namawiał go, by opuścił Rzym, przewidywał, że gniew ludzi znów zwróci się wobec władcy. Tymczasem w ogrodach cezariańskich na słupach przystrojonych kwiatami umierali w płomieniach chrześcijanie. Neron z zachwytem przechadzał się między płonącymi. Wśród umierających był Glaukos, który w orszaku cezara dostrzegł Chilona. Przebaczył swemu wrogowi i zaraz umarł. Scena ta poruszyła Chilona, nazwał Nerona podpalaczem Rzymu, potem uciekł. Kiedy spotkał św. Pawła, przyjął z jego rąk chrzest. Wrócił do pałacu i został poddany torturom, następnie umarł na krzyżu.

Podczas wieczornego przedstawienia w teatrze na arenie wystąpili Ligia i Ursus. Ursus zmierzył z potężnym turem germańskim, do którego rogów była przywiązana Ligia. Ursus zabił tura, a obserwujący przedstawienie Marek wybiegł na arenę i okrył płaszczem nagie ciało Ligii. Dostojnicy podnieśli palce ku górze - na znak łaski dla Ligii i Ursusa. Neron pod naciskiem wzburzonego tłumu musiał darować życie Ligii i Ursusowi.

Po tym wydarzeniu Ligia i Winicjusz opuścili Rzym i udali się na Sycylię. Św. Piotr również zdecydował się opuścić miasto. Po drodze spotkał Chrystusa. Postanowił powrócić, by do końca spełnić swą misję. Wkrótce został ukrzyżowany, a św. Paweł ścięty. Prześladowania chrześcijan nasilały się. Zginęło również wielu ludzi z otoczenia Nerona, także Poppea. Petroniusz, mimo namowy Marka, nie przyjął chrześcijaństwa, wkrótce na rozkaz cezara podciął sobie żyły. Towarzyszyła mu wierna Eunice. Neron zaś z Achai powrócił do Rzymu, gdzie został pozbawiony tronu, następnie w domu Faona popełnił samobójstwo. Pogrzeb urządziła mu wierna Akte.




Postacie historyczne:

  • Neron
  • Poppea Sabina
  • Petroniusz
  • Tygellinus
  • Aulus Plaucjusz
  • Pomponia Grecyna
  • Apostołowie Piotr i Paweł
  • Akte
  • Seneka

Postacie fikcyjne:

  • Marek Winicjusz
  • Ligia (Kallina)
  • Ursus
  • Chilon
  • Glaukos
  • Eunice
  • Kryspus


Neron – 30-letni cezar. Despotyczny, odrażający. Zabójca matki, brata i pierwszej żony. Okrutny, bezwzględny, szalony. Zmusza wszystkich, aby zachwycali się jego sztuką. Zabija tych, którzy są dla niego niewygodni. Podpalacz Rzymu (szukał twórczego natchnienia). Nie ma żadnych pozytywnych cech. Uwielbia okrucieństwo.

Winicjusz – młody, przystojny patrycjusz. Dumny i zapalczywy, z trudem pohamowuje gniew. Pragnie zdobyć uczucie Ligii, popełnia wiele błędów (jest natarczywy, zbyt surowo karze niewolników i Chilona). Dzięki Ligii uczy się miłości, przebaczenia, współczucia. Lęk o życie Ligii sprawia, że staje się prawdziwym wyznawcą Chrystusa.

Ligia – (Kallina), córka króla Ligów. Piękna, cicha, niewinna, pokorna chrześcijanka. Od dziecka wychowywana w Rzymie. Szczerze kocha Winicjusza, chce, aby przyjął chrzest.

Petroniusz – mistrz elegancji na dworze Nerona. Przystojny patrycjusz. Wybitny znawca sztuki. Błyskotliwy, dowcipny, niepokonany w dyskusjach. Lubi wykwintny styl życia, dlatego nie chce przyjąć chrześcijaństwa. Nie lubi pospólstwa – brzydzi się ubóstwem, kalectwem, brzydotą. Umiera godnie, w trakcie zabawy.

Ursus – sługa Ligii (nie niewolnik). Olbrzym o ogromnej sile. Prosty, ufny, wierny Ligii. Uczciwy, prawdomówny. Wzbudza podziw tłumu.

Chilon Chilonides – oszust, kłamca. Ubogi, sprytny, inteligentny. Bezwzględnie wykorzystuje uczucia Winicjusza i naiwność Ursusa. Bez skrupułów zdradza chrześcijan, donosi na nich. Ale przed śmiercią nawraca się i szczerze ­żałuje.

Apostołowie Piotr i Paweł – pierwsi zwierzchnicy Kościoła. Uczą pokory, miłosierdzia i przebaczenia. Umierają śmiercią męczeńską.


    • Żyłem jak chciałem i umrę jak mi się podoba.
    • Szczęście jest zawsze tam, gdzie je człowiek widzi…
    • (…) gdy się jest między szalonymi, staje się także szalonym, a co więcej, znajduje się pewien urok w szaleństwach.


Czas akcji:


lata 63-66 rok naszej ery.

  • przybycie Winicjusza do Rzymu – 63 rok,
  • pożar Rzymu i prześladowania chrześcijan – 64 rok,
  • samobójstwo Petroniusza – 66 rok,
  • w epilogu: śmierć Nerona – 68 rok).


Miejsce akcji:


  • Rzym,
  • Ancjum (miejsce krótkiego wyjazdu Nerona i jego dworu)

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • przemiany bohatera
  • walki dobra ze złem
  • winy i odkupienia
  • młodości
  • solidarności, wspólnoty
  • nadziei
  • wiary w Boga
  • przyjaźni
  • śmierci
  • obrazu władzy, tyrana
  • miłości, która pokonała przeszkody


CHARLES DICKENS

Charles Dickens

(1812 - 1870)

Angielski powieściopisarz. Uznawany za najwybitniejszego przedstawiciela powieści społeczno-obyczajowej w drugiej połowie XIX w. w Anglii.

W licznych powieściach dał wyraz wrażliwości na niesprawiedliwość, krzywdę społeczną i bezduszność praw wobec ludzi ubogich. Realistyczny i drobiazgowy opis środowisk społecznych (mieszczańskich, biedoty miejskiej) zespalał z romantyczną atmosferą baśniowości i liryzmem. Stał się kronikarzem życia ówczesnego Londynu. Często utrwalał postacie dziwaków i ekscentryków o rysach karykaturalno-groteskowych. Dickens operował szeroką skalą humoru, często o zabarwieniu satyrycznym.


Wybrane utwory

  • Klub Pickwicka (1836–1837), Oliver Twist (1837–1838), Opowieść wigilijna (1843)

OPOWIEŚĆ WIGILIJNA

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: realizm

Rodzaj: epika
Gatunek: opowiadanie

sketchnotka

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

Henryk Siemiradzki - "Pochodnie Nerona- 1876

Utwór opowiada o przemianie skąpca Ebenezera Scrooge'a podczas Wigilii Bożego Narodzenia.


Najważniejsze motywy to:


  • przemiana bohatera - pod wpływem spotkania z duchami chciwy i samotny Ebeneser Scrooge, który przez większość życia skupiał się wyłącznie na pracy i bogaceniu się, staje się szczodrym i serdecznym człowiekem. Uświadamia sobie, że prawdziwym sensem życia nie jest gromadzenie pieniędzy, ale pomaganie innym i troska o ich los.

  • elementy fantastyczne- pojawiające się w tworze postacie fantastyczne - dchy z zaświatów- odgrywają rolę przewodników Ebenezera. Podczas wędrówki udzielają bohaterowi ważnej nauki- paokazują mu, jakie wartości mają w życiu znaczenie. To właśnie pod wpływem spotkania ze zjawami bohater otwiera się na innych.

  • samotność- Ebenezer Scrooge , odrzucony i niekochany w dzieciństwie, nigdy nie nauczył się miłości. Jako dorosły człowiek stroni od ludzi. Z wiekiem staje się coraz bardziej zgorzkniały i wrogi wobec otoczenia. Pojawienie się duchów sprawia, że bohater przypomina sobie, jak wielką wartość w życiu każdego człowieka jest obecność innych ludzi i możliwość pomagania.



Gatunek literacki – opowiadanie.

Jest to utwór niewielkich rozmiarów, pisany prozą, jednowątkowy, o bardziej swobodnej kompozycji niż nowela (zawiera opisy). O wydarzeniach opowiada narrator w trzeciej osobie.


Kto?

Ebenezer Scrooge. Stary, skąpy właściciel kantoru, nie obchodzi go nic oprócz pieniędzy.

Co?

Przeżywa niezwykłe święta Bożego Narodzenia. Świątecznej nocy pojawiają mu się cztery duchy:

  • Duch zmarłego wspólnika Johna Marleya, który zapowiada wizyty następnych duchów.
  • Duch przeszłości – minionych świąt zabiera Scrooge’a w przeszłość – do czasów jego dzieciństwa i młodości. Pokazuje moment, w którym bohater zgubił sens życia.
  • Duch teraźniejszych świąt zabiera go na wycieczkę po Londynie – pokazuje biedę kancelisty i jego rodziny, nieszczęście kalekiego Tima, którego nie ma za co leczyć, święta siostrzeńca Freda. Ważne jest, iż mimo że był niedobry dla swoich bliskich – piją jego zdrowie i dobrze mu życzą, współczują mu, bo choć ma pieniądze – jest sam…
  • Duch Przyszłych Wigilii pokazuje Scrooge’owi jego śmierć. Otóż umarł – ale nikogo to nie obchodzi, nikt nie wybiera się na jego pogrzeb, ludzie wspominają go źle. Płyta nagrobna z własnym nazwiskiem bardzo porusza Scrooge’a – obiecuje przemianę, pomoc bliźnim i szacunek dla Świąt Bożego Narodzenia.

Z jakim skutkiem?

Bardzo dobrym – pomaga siostrzeńcowi i swojemu kanceliście, staje się dobrym człowiekiem, pomaga chorym i sierotom – nade wszystko łoży na leczenia Toma, dzięki czemu chłopiec wraca do zdrowia.

Kiedy i gdzie to było?

W jedno ze świąt Bożego Narodzenia, w wiktoriańskim Londynie czasów Karola Dickensa


„Kto nie wie, że najgłębszy nawet żal nie okupi jednej zmarnowanej w życiu sposobności czynienia dobra. A takim właśnie człowiekiem byłem ja”.

„Jest mnóstwo rzeczy, które przyniosły mi wiele dobrego, choć nie przyniosły mi żadnego zysku. Taką rzeczą są właśnie święta Bożego Narodzenia. Oczywiście, jest to czas hołdu i czci dla samego wydarzenia, ale dla mnie te święta to także miły czas dobroci, wybaczania i miłosierdzia”.

„Podobno zaraźliwe są choroby i smutki, zapewniam was jednakże, iż wesołość i dobry humor udzielają się jeszcze łatwiej. Jest to największa łaska Opatrzności. Kto nie umie dzielić z bliźnimi wesela, ten ma truciznę w sercu. Boję się takiego człowieka – to zbrodniarz lub samolub”

„Przeznaczeniem człowieka – mówiło widmo – jest żyć wspólnie z innymi ludźmi, razem z nimi pracować dla wspólnego dobra, razem cierpieć w niedoli, dzielić swoje radości i samemu cieszyć się szczęściem innych. Kto żyje wyłącznie dla siebie, ten po śmierci skazany jest na wieczne tułanie (jak ja, nieszczęsny!), staje się martwym świadkiem tych wszystkich spraw i rzeczy, w których nigdy nie brał udziału!”.


Akcja rozgrywa się w XX wieku w czasie Świąt Bożego Narodzenia w Londynie.

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • dobra i zła
  • sensu życia
  • biedy i bogactwa
  • miłości
  • rodziny
  • starości
  • samotności
  • przemiany
  • wędrówki


Antoine de Saint-Exupery

Antonie de Saint Exupery

Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry - francuski lotnik, pisarz i poeta. Na "lotniczym szlaku" - nad Saharą, Andami i Atlantykiem powstały wszystkie jego książki.
Był również korespondentem prasy francuskiej podczas wojny domowej w Hiszpanii. Zadebiutował "Pocztą na południe", sławę przyniósł mu "Nocny lot" a w 1939 roku napisał są największą książkę"Ziemia, planeta ludzi". W swojej prozie głosił braterstwo wszystkich ludzi, potrzebę odwagi, prawości i moralnego obowiązku. Podczas wojny brał udział w lotach zwiadowczych nad Francją i w jednej z takich misji zginął. Przedtem napisał piękną opowieść poetycką Mały Książę (1943) oraz rozpoczął pracę nad dziełem życia, traktatem Twierdza. Tej książki nie zdążył dokończyć, ukazała się pośmiertnie w 1948 roku.

MAŁY KSIĄŻĘ

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: współczesna

Rodzaj: epika
Gatunek: baśń, przypowieść

sketchnotka

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

Henryk Siemiradzki - "Pochodnie Nerona- 1876

W powieści przeplatają się trzy wątki


  • Wątek realistyczny
    (Pilot, awaria samolotu, przymusowe lądowanie i naprawianie).


  • Wątek baśniowy
    (związany z Małym Księciem i jego fantastyczną podróżą po planetach).


  • Wątek psychologiczny
    (wewnętrzna przemiana Małego Księcia podczas podróży).


„Mały Książę” Antoine’a de Saint-Exupéry’ego łączy w sobie cechy charakterystyczne dla baśni, powiastki filozoficznej i przypowieści.


Do baśni przybliżają utwór m.in. treści fantastyczne i sposób ukazania świata, w którym tytułowy bohater swobodnie przekracza granice między tym, co realistyczne, a tym, co magiczne.


Z powiastką filozoficzną łączy „Małego Księcia” m.in. sposób, w jaki została skonstruowana fabuła dzieła. Spotkanie Pilota z przybyszem z asteroidy B 612 i ich rozmowy są przede wszystkim pretekstem do przekazania głębszych treści moralistycznych i filozoficznych.


Natomiast do przypowieści przybliża utwór m.in. sposób przedstawienia postaci i zdarzeń, który umożliwia ukazanie uniwersalnych prawideł ludzkiej egzystencji i postaw wobec życia


Bohaterowie:


  • Mały Książę
  • Pilot
  • Lis
  • Róża
  • Żmija
  • Król
  • Próżny
  • Geograf
  • Pijak
  • Bankier
  • Latarnik
  • Zwrotniczy
  • Kupiec



Mały Książę – był „małym człowieczkiem”. Miał płomienne włosy. Zadawał wiele pytań, lecz o sobie mówił niewiele. Na Ziemię spadł z nieba. Chciał bardzo mieć na swej planecie baranka, dlatego poprosił o jego narysowanie pilota. W swym domu (asteroida B-612) był zdyscyplinowany i codziennie rano wyrywał pędy baobabów, by nie rozsadziły jego planety. Wyruszył w podróż, by poznać siebie i świat. Nauczył się, czym jest miłość i odpowiedzialność.

Pilot (narrator) – jako sześcioletni chłopiec miał bogatą wyobraźnię. Próbował rozwinąć karierę malarską, jednak starsi radzili mu, by uczył się arytmetyki, historii, gramatyki i geografii. Ostatnia z nauk przydała mu się, gdy został pilotem i wiele latał po świecie. Spotykał wielu poważnych ludzi, lecz żaden w jego obrazkach nie widział węża i słonia boa, dlatego czuł się samotny. Często podróżował sam, dlatego musiał znać się na mechanice. Krytykował dorosłych za brak wyobraźni i uwielbienie dla cyfr.

Lis- wprowadza chłopca w świat miłości i przyjaźni. Pozwala się oswoić, by Mały Książę zrozumiał, czym jest odpowiedzialność za bliską osobę, by poznał przyjaźń i nauczył się kochać. Dzięki niemu mały przybysz poznał swoje uczucia.


Róża – była „wielką zalotnicą”. Lubiła komplementy i była kapryśnicą. Używała naiwnych kłamstw, gdy chciała skrytykować planetę Księcia i przyrównać ją do innej planety, której nie mogła znać. Róża zawsze mówiła pierwsza. Celowo przyprawiała Księcia o wyrzuty sumienia. Na koniec przyznała, że była niemądra i życzyła wyjeżdżającemu Małemu Księciu szczęścia. Wyznała mu swą miłość. Pośpieszała go do wyjazdu, gdyż nie chciała, by widział jej łzy.



"Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu"

"Miłość nie polega na tym, aby wzajemnie sobie się przyglądać, lecz aby patrzeć razem w tym samym kierunku."

"- Na pustyni jest się trochę samotnym.
- Równie samotnym jest się wśród ludzi. "

"Na zawsze ponosisz odpowiedzialność za to, co oswoiłeś. "

"Na zawsze ponosisz odpowiedzialność za to, co oswoiłeś. "


Czas akcji

Akcja trwa osiem dni – to czas przymusowego pobytu pilota na Saharze. Fabuła obejmuje jednak rok pobytu Małego Księcia na Ziemi.


Miejsce akcji

Pustynia Sahara, gdzie Mały Książę poznaje Pilota. W opowiadaniach Małego Księcia pojawiają się też inne miejsca – jego rodzinna planeta B-612 oraz planety, które odwiedził podczas swej podróży: Króla, Próżnego, Pijaka, Bankiera, Latarnika, Geografa.

Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • podróży
  • dorastania
  • miłości
  • przyjaźni
  • mądrości
  • samotności
  • władzy
  • próżności
  • chciwości
  • sensu życia
  • odpowiedzialności z innych
  • buntu przeciw dorosłym


STEFAN ŻEROMSKI

Stefan Żeromski

(1864–1925), pseudonim Maurycy Zych, Józef Katerla i Stefan Iksmoreż

Polski prozaik, publicysta, dramaturg, pierwszy prezes polskiego PEN Clubu. Współtwórca i pierwszy prezes Związku Zawodowego Literatów Polskich. Czterokrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1921–1924). Działał w organizacjach demokratycznych, był inicjatorem założenia Uniwersytetu Ludowego. Brał udział w tworzeniu Legionów Polskich w czasie I wojny światowej.

Wybrane utwory

Charitas (cz. 3 cyklu Walka z szatanem), Doktor Piotr, Duma o hetmanie, Dzieje grzechu, Dzienniki, Echa leśne, Ludzie bezdomni, O żołnierzu tułaczu, Popioły, Przedwiośnie, Rozdzióbią nas kruki, wrony, Sen o szpadzie, Siłaczka, Sułkowski, Uciekła mi przepióreczka, Uroda życia, Wiatr od morza, Wierna rzeka, Zapomnienie, Zmierzch

SYZYFOWE PRACE

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: Młoda Polska

Rodzaj: epika
Gatunek: powieść

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

kadr z filmu : "Syzyfowe prace"


Utwór Stefana Żeromskiego ,,Syzyfowe prace” to gatunek epicki. Można go nazwać powieścią obyczajowo-społeczno-psychologiczną. Fabuła tej książki jest wielowątkowa. Utwór przedstawia bardzo rozbudowany świat. Występuje wielu bohaterów oraz jest tam wiele wydarzeń, a wszystkie łączy postać głównego bohatera Marcina Borowicza. Wątek psychologiczny jest pierwszoplanowy.


Powieść "Syzyfowe prace" reprezentuje dość rzadką współcześnie odmianę powieści - to znaczy powieść o dojrzewaniu, której jest opisany rozwój, a także kształtowanie się bohatera od młodości do wieku dorosłego. Głównie jest tam opisany okres edukacji szkolnej.

Czwartego stycznia rodzice Marcinka Borowicza odwożą go z rodzinnych Gawronek do szkoły w Owczarach i oddają na naukę panu Wiechowskiemu. Za przygotowanie Marcina do egzaminów do gimnazjum będą płacić nauczycielowi w naturze: mąką, grochem, rybami, płótnem... Marcinek poznaje w szkole podstawy języka rosyjskiego. Potem wraz z matką jedzie do Klerykowa, zdawać egzaminy do gimnazjum. Rosjanie odnoszą się do Polaków bez szacunku, rodzice bardzo się denerwują, że ich dzieci nie dostaną się do szkoły. Marcinek pomyślnie zdaje egzaminy i zamieszkuje na stancji u pani Przepiórkowskiej, zwanej „starą Przepiórzycą”. Umiera matka Marcina. Życie szkolne płynie swoim torem. Chłopcy uczą się po rosyjsku. Po wakacjach w szkole następują jednak zmiany. Zmieniają się nauczyciele; dyrektorem jest Kriestoobriadnikow, inspektorem Zabielskij, nauczycielem łaciny - Pietrow, a historii - Kostriulew. Marcin powoli ulega rusyfikacji. W gimnazjum pojawia się nowy uczeń, Andrzej Radek, syn fornala. Bardzo ciężko pracuje - daje korepetycje i uczy się. Na lekcji historii nauczyciel Kostriulew sugeruje, że katolickie zakonnice mordowały swoje nowonarodzone dzieci i chowały je w podziemiach klasztoru. „Figa” - Walecki, zraniony w swych uczuciach religijnych, głośno protestuje przeciw oszczerstwu. Po wyjściu nauczyciela z klasy Borowicz kpi sobie z Waleckiego. Na prośbę matki Walecki nie zostaje wydalony ze szkoły , „tylko” wychłostany. Klasa, idąc za przykładem Borowicza, zdecydowanie odcina się od nieszczęsnego „buntownika”.


Drugim nowym uczniem jest Bernard Zygier. Budzi on w swoich kolegach tożsamość narodową i uczucia patriotyczne. Marcin przeżywa pierwszą miłość do panny Anny Stogowskiej - „Biruty”. Nie pada między nimi ani jedno słowo. Codzienne, poranne spotkania w parku (obydwoje uczą się do matury) nadają ich miłości niepowtarzalny nastrój.

Po wakacjach, spędzonych w Gawronkach, Marcin wraca do Klerykowa. Jest już dorosły, w maju zdał maturę. Teraz usiłuje odnaleźć „Birutę”, ale niestety, okazuje się, że wraz z rodziną wyjechała na stałe do Rosji. Zrozpaczonemu Marcinowi pomocną dłoń podaje Radek.

Bohaterowie: Główny bohater: Marcin Borowicz.

Uczniowie gimnazjum w Klerykowie: bracia Daleszowscy, Szwarc, Soraczek, Romcio Gumowicz, „Wilczek”, Tynkiewicz, Andrzej Radek, Tomasz Walecki, Bernard Sieger (Zygier), Marian Gontala.

Władze i profesorowie gimnazjum w Klerykowie: Kriestiobriodnikow, Zabielskij, Majewski, Sieldew, Wargulski, Rudolf Leim, Iłarion Stiepanycz Ozierskij, Sztetter, Nogacki, Pietroń, Mieszoczkin, Kostriulew.

Mieszkańcy okolicznych wsi wokół Gawronek: Scubioła, Lejba Koniecpolski, Szymon Noga.

Inni: państwo Borowiczowie, małżeństwo Wiechowskich (Ferdynand i Marcjanna), , Piotr Michcik, Wicek Piątek, Pałyszewski, Grzebicki, Pani Przepiórowska, Antoni Paluszkiewicz, Płoniewicz, Władzio Płoniewicz, Pani Stogowska, Pan Stogowski, Anna Stogowska („Biruta”).


  • Marcin Borowicz – główny bohater powieści, jedyny syn niezbyt zamożnych szlachciców. Jako ośmiolatek został wysłany do szkoły elementarnej w Owczarach, później do gimnazjum w Klerykowie. Akcja powieści kończy się, gdy Marcin zdaje maturę i podejmuje decyzję o wyjeździe na studia do Warszawy. Początkowo Marcin nie wzbudza sympatii – jest rozpieszczony, tchórzliwy, niezbyt bystry, egoistyczny. Ulegał wpływom inspektora Zabielskiego, bezwolnie poddawał się wynarodowieniu. Najgorszy moment to jego zdrada wobec Figi Waleckiego. Marcin zamiast udzielić koledze poparcia, przyznał rację rosyjskiemu nauczycielowi. Wyraźna zmiana następuje, kiedy Marcin poznaje Zygiera. Ale także wcześniejsze samodzielne decyzje o kształceniu się niezależnie od programu szkoły sprawiają, że Marcin stopniowo staje się wrażliwym, odważnym i odpowiedzialnym patriotą.
  • Andrzej Radek – syn ubogich fornali ze wsi Pajęczyn Dolny. Wyróżniał się od reszty chłopskich dzieci. Dzięki opiece nauczyciela Kawki skończył progimnazjum. Po śmierci opiekuna zdecydował się na kontynuację nauki w Klerykowie. Dumny, uparty, bardzo zdolny, nie znosił, kiedy koledzy wypominali mu jego chłopskie pochodzenie. Złośliwa uwaga Tomkiewicza omal nie była przyczyną wyrzucenia Radka z gimnazjum. Dopiero wstawiennictwo Borowicza zapobiegło surowej karze. Radek, podobnie jak większość kolegów, utrzymywał się z udzielania korepetycji. On jednak w przeciwieństwie do pozostałych uczniów nie mógł liczyć na pomoc finansową rodziny – od kiedy opuścił rodzinną wieś, nie nawiązywał kontaktu z rodzicami.
  • Bernard Zygier – najbardziej tajemniczy spośród chłopców. Przybył z Warszawy, wydalony z tamtejszego gimnazjum. Otrzymał tzw. wilczy bilet, czyli bardzo złą opinię. Był uważany za ucznia niebezpiecznego, obawiano się, że będzie buntował kolegów. Dlatego też był pod nieustanną kontrolą nauczycieli, nie pozwalano mu na żadne bliższe kontakty z innymi uczniami. Jego odważna recytacja Reduty Ordona udowodniła, że jest świadomym patriotą, znawcą literatury polskiej. Przewodniczył konspiracyjnej grupie, która spotykała się u Gontali. Najbardziej zaprzyjaźnił się z Radkiem.


  • Kochajmy się jak bracia, a liczmy się jak Żydzi...
  • Gdybyś kiedy we śnie poczuła, że oczy moje już nie patrzą na ciebie z miłością, wiedz, żem żyć przestał...
  • Trza było skazać na śmierć tę miłość, od której serce pęka, jakby zbielałem w ogniu żelazem wypalić wszystko aż do ostatniego wspomnienia.


Rozpoczęcie akcji:


ok. 1871 r.–4 stycznia państwo Borowiczowie odwożą ośmioletniego Marcina do szkoły w Owczarach;


Zakończenie akcji:


wrzesień 1881 r. – Marcin, po zdaniu matury, a przed rozpoczęciem studiów w Warszawie, wraca do Klerykowa i tam dowiaduje się, że Biruta wyjechała do Rosji;


Kontekst historyczny:

– ziemie polskie pod zaborami (powieściowy Kleryków znajduje się w zaborze rosyjskim) po upadku powstania styczniowego (1863 r.);


– czas wzmożonych represji na Polakach, konfiskaty majątków, podział społeczeństwa na tych, którzy biernie poddają się zmianom i nielicznych walczących patriotów;


– postępująca rusyfikacja, kolejne zaostrzenie rygorów szkolnych (szczególnie po 1879 r., gdy kuratorem okręgu szkolnego został Apuchtin), w szkole obowiązkowe uczenie po rosyjsku, w rosyjskim duchu;

– zmiana nazw ulic, stacji kolejowych na rosyjskie, wprowadzanie się Rosjan do Klerykowa;


Miejscowości:


1. Gawronki – rodzinna miejscowość Marcina Borowicza.


2. Pajęczyn Dolny – rodzinna miejscowość Andrzeja Radka.


3. Owczary – tu Marcin kończył szkołę elementarną.


4. Pyrzogłowy – tu Andrzej kończył progimnazjum.


5. Kleryków – tu znajdowało się gimnazjum Borowicza i Radka.


Miejsca:

1. Mieszkanie prof. Majewskiego; Marcin Borowicz przychodził do niego na korepetycje przed egzaminem wstępnym do gimnazjum.


2. Stancja p. Przepiórkowskiej (Starej Przepiórzycy), gdzie Marcin Borowicz mieszkał w czasie pierwszych lat nauki w gimnazjum.


3. Pokoik u państwa Płoniewiczów, w którym zamieszkał Andrzej Radek po przyjeździe do Klerykowa w zamian za korepetycje dla Władzia, syna Płoniewiczów.


4. Sala teatralna, Marcin Borowicz był widzem rosyjskiej sztuki, czym zyskał sobie przychylność władz szkolnych.


5. Gmach Starego Browaru (tzw. górka Gontali), na którego poddaszu uczniowie prowadzili konspiracyjne spotkania naukowe i patriotyczne.


Lekturę wykorzystasz w wypracowniach dotyczących:


  • rusyfikacji
  • patriotyzmu
  • dzieciństwa
  • dobra i zła
  • szkolnych doświadczeń
  • dojrzewania
  • miłości
  • roli literatury w życiu człowieka


kadr z filmu : "Syzyfowe prace"

ALEKSANDER KAMIŃSKI

Aleksander Kamiński (1903-1978)

pseudonimy: „Kamyk”, „Bambaju”, „Juliusz Górecki”.

Kamiński był żołnierzem Armii Krajowej, harcmistrzem, pedagogiem, historykiem, pisarzem. Urodził się 28 stycznia 1903 roku w Warszawie. We wczesnym dzieciństwie wyjechał wraz rodzicami na Ukrainę. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Kijowie, a później w Humaniu. Po śmierci ojca (1911) rozpoczął pracę gońca w banku. W 1918 roku wstąpił do Męskiej Drużyny Skautowej. Dwa lata później kierował już całym harcerskim Gniazdem Humańskim.

Wrócił do kraju w 1921 roku. Studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim. Po zakończeniu studiów pracował jako nauczyciel i członek ZHP, a po wybuchu wojny był jednym z organizatorów Szarych Szeregów i komendantem głównym Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”. Brał czynny udział w akcjach propagandowych Małego Sabotażu.

W czasie okupacji powstała najbardziej znana powieść Kamińskiego – „Kamienie na szaniec” – oparta na wspomnieniach „Zośki” (Tadeusz Zawadzki) o „Rudym” (Jan Bytnar).

Kamiński brał udział w powstaniu warszawskim. Po zakończeniu wojny pracował jako asystent na Uniwersytecie Łódzkim. Od 1946 roku był członkiem Tymczasowej Rady Harcerskiej. Pięć lat później usunięto go ze stanowiska. W 1962 roku Kamiński został kierownikiem Katedry Pedagogiki Społecznej na Uniwersytecie Łódzkim. W 1972 roku przeniósł się do Warszawy.

Zmarł 15 marca 1978 roku, został pochowany na Powązkach (w pobliżu mogił „Zośki”, „Alka” i „Rudego”).

Wybrane utwory Aleksandra Kamińskiego

1932 – „Antek Cwaniak”
1933 – „Książka wodza zuchów”
1934 – „Andrzej Małkowski”
1935 – „Krąg rady”
1942 – „Wielka gra”
1943 – „Kamienie na szaniec”
1947 – „Narodziny dzielności”

KAMIENIE NA SZANIEC

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: Współczesność

Rodzaj: epika
Gatunek: powieść

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

kadr z filmu : "Syzyfowe prace"




„Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego to dzieło zaliczane do tzw. literatury faktu, czyli gatunku znajdującego się na pograniczu literatury pięknej i dziennikarstwa. Najważniejszym zadaniem tego typu pisarstwa było tworzenie autentycznego obrazu świata oraz relacjonowanie prawdziwych wydarzeń, w swoje dzieło Kamiński wplata również elementy charakterystyczne dla gawędy harcerskiej.

Utwór Aleksandra Kamińskiego opisuje wydarzenia autentyczne i przywołuje prawdziwe postaci. Autor opierał się na relacjach bezpośrednich uczestników oraz świadków wydarzeń. Wiadomości czerpał także z pamiętnika Tadeusza Zawadzkiego, w którym znalazł liczne cenne informacje oraz przemyślenia. Z tego względu „Kamienie na szaniec” stają się wartościowym dokumentem epoki. Warto zaznaczyć, iż autor zawsze podaje dokładną miejsce i datę wydarzeń, co potęguje autentyzm dzieła.

„Kamienie na szaniec” to lektura wskazująca najważniejsze wartości w życiu każdego człowieka, takie jak: wolność, sprawiedliwość, patriotyzm, walka ze swymi słabościami, wierność idei braterstwa, przestrzeganie zasad. To książka o niezwykle szybkim dorastaniu do odpowiedzialności za własne czyny i za współtowarzyszy. Postacie głównych bohaterów to sylwetki zwykłych chłopaków, którzy w obliczu zagrożenia, potrafili zachować się zgodnie z wyznawanymi zasadami. Stąd od lat są wzorem do naśladowania.


Tytuł „Kamienie na szaniec” został zaczerpnięty z fragmentu wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”. Słowacki napisał go, gdy Polska była pod zaborami. Fragment ten pojawia się w utworze w momencie śmierci Rudego: umierający Rudy prosi, aby kolega wyrecytował mu wiersz Słowackiego, a następie powtarza za nim część:


Lecz zaklinam: niech żywi nie tracą nadziei

I przed narodem niosą oświaty kaganiec;

A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei,

Jak kamienie, przez Boga rzucane na szaniec!



Akcje sabotażowe i dywersyjne:

Sabotaż

Pomoc rannym z pociągu ostrzelanego pod Dębem Wielkim:

Niszczenie witryn fotografów, którzy reklamowali się, wywieszając na wystawach zdjęcia niemieckich oficerów –Alek;

Akcja w kinach – obrzydzanie publiczności oglądania filmów w kinach, z których dochód przeznaczano na dozbrajanie armii niemieckiej. ;

Rozwieszanie ośmieszających Hitlera plakatów z napisem „Führer powiedział”.

Rysowanie na murach żółwia- Rudy.

Akcje z literą V – na murach wypisywano tę literę jako skrót do słowa „victory” – zwycięstwo, „Wawer” włączył się w ten sposób do zapoczątkowanej przez Anglików międzynarodowej akcji.

Zamykanie Niemców w sklepie dla uprzywilejowanych (sprzedającym wędliny tylko Niemcom) – w akcji wsławili się Rudy i Zośka.

Zrywanie niemieckich flag – Alek zrywał te w najbardziej wyeksponowanych punktach miasta, np. na rogu Świętokrzyskiej i Marszałkowskiej, rywalizujący z nim Rudy ściągnął flagi z gmachu Zachęty.

Obchodzenie narodowych rocznic – 11 listopada, 3 maja, pisano na murach, że Polska zwycięży, a nawet wieszano flagi (mistrzem w tym był Rudy).

Zdjęcie niemieckiej tablicy z pomnika Kopernika – był to protest przeciwko germanizacji i przypisywania Niemcom polskich sław- Alek

Namalowanie znaku Polski Walczącej – kotwicy – na pomniku przy placu Unii Lubelskiej – Rudy


Dywersja

Wykolejenie pociągu wiozącego niemiecki sprzęt wojenny – akcja w okolicach Kraśnika.

Akcja pod Arsenałem – odbicie Rudego (śmiertelnie ranny został Alek, Rudego udało się odbić, ale skatowany i wycieńczony zmarł w tym samym dniu co Alek).

Wykonanie wyroków śmierci na Schultzu i Langem.

Odbicie więźniów w Celestynowie.

Wysadzenie mostu pod Czarnocinem (najbardziej krwawa i nieudana akcja).

Likwidacja posterunku żandarmerii pod Sieczychami (bardzo udana akcja)

Rudy

Jan Bytnar, harcmistrz, członek Wawra. Urodzony w 1921 r., gdy umierał skatowany przez gestapo, miał 22 lata. Podobnie jak pozostali chłopcy absolwent gimnazjum im. Batorego. Inteligentny, bardzo zdolny, miał mnóstwo zainteresowań, uzdolniony plastycznie. Spokojny, skłonny do refleksji, opanowany. Jego mądrość imponowała rówieśnikom. Podczas makabrycznych przesłuchań przez gestapo wykazał się niezwykłą odwagą i silną wolą. Nie zdradził żadnego ze swoich kolegów.


Alek

Aleksy Dawidowski, podharcmistrz, członek Wawra. Urodzony w 1920 r., gdy umierał na skutek postrzelenia w czasie akcji pod Arsenałem, miał 23 lata. Bardzo bohaterski, wręcz brawurowy. Z racji swego wysokiego wzrostu nazywany przez kolegów Glizdą. Bardzo wesoły, zawsze uśmiechnięty, sprawiał wrażenie roztrzepanego. W chwilach trudnych był jednak skupiony i precyzyjny. Gotowy do największych poświęceń.


Zośka

Tadeusz Zawadzki, harcmistrz, komendant Wawra. Urodzony w 1921 r., zginął pół roku po śmierci Alka i Rudego. Jego pseudonimem nazwany został bohaterski batalion walczący w powstaniu warszawskim. Cieszył się ogromnym autorytetem wśród rówieśników, dlatego to właśnie jemu powierzano dowodzenie w akcjach. Skryty, powściągliwy, zawsze opanowany, akcje opracowywał w najdrobniejszych szczegółach. Bardzo zaprzyjaźniony z Rudym.


Pozostali bohaterowie, m.in.:


  • Czarny Jaś – Jan Wuttke (Kszyk)
  • Zeus – Leszek (Lechosław) Domański
  • Grubas (Gruby) – Andrzej Zawadowski
  • Pan Janek – Jan Rossman
  • Orsza – Stanisław Broniewski
  • Jacek Tabęcki – aresztowany jako jeden z pierwszych, kolega Zośki
  • Jędrek – kolega Alka
  • Basia – dziewczyna Alka
  • Heniek – katowany na Szucha jednocześnie z Rudym (gestapo kłamało, że zdradził)
  • Irka Kowalska – Irena Kowalska–Wuttke
  • Urka – Urszula Głowacka-Plenkiewicz

  • A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec.
  • Patriotyzm nie polega na przekrzykiwaniu się kto Polskę bardziej kocha. Rzecz w tym , aby po cichu, z zaciętymi zębami, nieco pochylonym karkiem, ale z podniesioną głową żyć w niej i nie uciekać.
  • Człowiek jest bardzo silny, zawsze wierzy w lepsze i szczęśliwsze jutro.


Właściwa akcja utworu rozpoczyna się latem 1939 roku, tuż przed wybuchem II wojny światowej. Przejście głównych bohaterów do Małego Sabotażu odbywa się wiosną 1941 roku, natomiast praca w dywersji – w 1942 roku.

Akcja pod Arsenałem ma miejsce 23 marca 1943 roku (Alek i Rudy umierają 30 marca).

„Kamienie na szaniec” kończy śmierć Zośki w miejscowości Sieczychy – 21 sierpnia 1943 roku.

Akcja książki Kamińskiego toczy się głównie w Warszawie, niektóre epizody dotyczą takich miejscowości jak: Celestynów, Czarnocin, Sieczychy.


Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • poświęcenia dla ojczyzny
  • walki w obronie kraju
  • wojny
  • patriotyzmu
  • odwagi męstwa, bohaterstwa
  • młodości
  • dojrzewania
  • przyjaźni
  • dobra i zła
  • cierpienia


MELCHIOR WAŃKOWICZ

Melchior Wańkowicz

Uważany za „ojca polskiego reportażu” Melchior Wańkowicz (1892-1974) był pisarzem, dziennikarzem i publicystą. Jego dzieła trudno przypisać określonemu gatunkowi literackiemu, sam swoją twórczość nazywał literaturą faktu. Jednak w jego pisarstwie można wyróżnić charakterystyczne cechy dla literatury pamiętnikarsko - wspomnieniowej („Ziele na kraterze”, „Tędy i owędy”), reportażu wojennego („Bitwa o Monte Cassino”), reportażu historyczno-geograficznego („W kościołach Meksyku”) i felietonistyki („Karafka La Fontaine’a”).

TĘDY I OWĘDY

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: Współczesność

Rodzaj: epika
Gatunek: reportaż

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

kadr z filmu : "Syzyfowe prace"

W zbiorze gawęd "Tędy i owędy" autor porusza kwestie związane z codziennością, z którą przyszło się mierzyć ludziom w okresie wojny , okupacji, oraz okresu międzywojennego.

Mamy szansę dowiedzieć się w jaki sposób wówczas zdawało się maturę, zdobywało pierwszą pracę, jak wyglądały stosunki z nauczycielami. Dowiadujemy się jak wyglądało studenckie życie w Krakowie, jak radzono sobie z cenzurą w świecie literackim i dziennikarskim.

W formie anegdot otrzymujemy panoramę życia pod rządami władz PRL-u i trudności, z jakimi związane były nałożone przez nią ograniczenia. W książce pojawia się również problem emigracji i obraz powojennej Ameryki. To wszystko widziane jest z perspektywy samego autora lub członków jego rodziny.

Wańkowicz wspomina swoją młodość, lata wojenne oraz powojenną emigrację. Różne paradoksy codziennego życia w PRL wywołują u czytelnika rozbawienie ale także sentyment wymieszany z naturalnym poczuciem goryczy.

Zbiór Melchiora Wańkowicza jest także świadectwem poszukiwań swojego miejsca na świecie, zarówno prywatnie jak i zawodowo autor piastował w życiu wiele stanowisk, często sprzecznych ze sobą – w związku z tym pojawiają się również wątki dotyczące etyki zawodowej.

Teksty zgromadzone w zbiorze noszą cechy reportażu, ponieważ:


  • stanowią relację, sprawozdanie z rzeczywistych wydarzeń, których autor był uczestnikiem lub świadkiem, np. przybliża, w jaki sposób wyglądała jego edukacja pod zaborem rosyjskim;
  • przedstawiają prawdziwe postacie i miejsca, np. profesorowie z gimnazjum Chrzanowskiego, przyjaciele, rodzina, Warszawa, Kraków, Rosja, Stany Zjednoczone;
  • ujawniają osobisty stosunek autora do prezentowanych postaci, np. kiedy opisuje swoje wrażenia z miesięcznej podróży na statku do Meksyku.

Wańkowicz wspomniał, że przyjechał do Warszawy na egzaminy wtórne w drugiej klasie gimnazjum w ok.1900 roku. Niestety bał się tego że ich nie zda, ponieważ zrobił tylko jeden malutki błąd w dyktandzie z języka rosyjskiego, jego smutny humorek znikną, kiedy w cukierni kupiono mu babkę. Nigdy nie jadł takiego ciasta więc było to dla niego nowością. Przez calutkie wakacje marzył aby zjeść drugą, więc nie mógł się doczekać jesieni, gdy pojedzie na stałe do szkoły. Jednakże jego kierowca w jesień zabrał go najpierw do nowo otwartego baru a dopiero później do cukierni, i babka nie smakowała tak samo jak wtedy. Od tej pory nie marzył o jedzeniu babki, ale wspominał sobie, jak z swoimi kolegami ze szkoły że zajadali się też wiele innymi przysmakami, w zależności jaka była moda.

Kiedy chłopcy dorośli zaczęli zwracać uwagę na dziewczęta, które wychodziły (po parę) na spacery. Każdy z nich się zakochał i miał ją na oku, z którą wstydzili się zaprzyjaźnić. Melchior też był zakochany była to dziewczyna z pensji pani Rudzkiej. Dla niej specjalnie ubierał się, modnie i elegancko. Na początku chłopcy musieli chodzić w rosyjskich mundurach, ale gdy zniesiono ten nakaz, mieli więcej swobody i mogli nosić to co im się podobało ( oczywiście były nakazy np.: trzeba zasłaniać nogi itp.). Chłopcy jednakże byli cicho i nie rozmawiali z dziewczynami ( nawet nie wiedzieli jak one mają na imię ). W starszych klasach chodzili na zajęcia taneczne, gdzie tańczyli razem z dziewczętami, pozostające pod opieką swoich mam. Kiedy chłopcy byli troszeczkę starsi chodzili z dziewczynami na lodowisko w Dolinie Szwajcarskiej, tam popisywali się swoimi zdolnościami. Wielkim przeżyciem i plusem było to że panowie mogli rozsznurować i ściągnąć partnerce łyżwy. Bardzo ich cieszył sam fakt że im można pomóc. Ale wielkim atutem było też to że odprowadzali panienki do ich domów. Narrator w powieści opisuje fascynacje kobiecym ciałem np.: gdy panienka weszła w kałuże i podniosła sukienkę do góry i było jej widać połowę łydki. Gdy był w trzeciej klasie podkochiwał się w dziewczynie z piątej klasy, mieszkała ona w tym samym budynku co on. Przynosił jej listy, kidyś nawet pocałowała go w czoło, przeżywał to bardzo.

Później narrator zmienia temat i wspomina o wycieczkach chłopców, jakie razem robili w wolne dni ale zazwyczaj w niedziele. Przypomina Warszawie o pierwszego elektrycznego tramwaju i także fascynacje nim. Były także pokazy pierwszego samolotu. Narrator opowiada również o różnych psotach chłopców,dzwonili do różnych ludzi z telefonu. Dzwonili między innymi do dyrektora szkoły, podając się za jakiegoś producenta telefonów i żartując sobie z niego że ma pocałować w zad syrenkę (nowe logo firmy telefonicznej), zażądali podejścia generała do telefonu i budząc strach, generał Komarow, zapytali generała czy jego żona zniosła już jakieś jajko (bo jego żona ma na nazwisko Łabędź ) wyśmiewali się żartując z tego. jednakże kiedyś narrator zażartował sobie ze swojego stryja, połączył go kiedyś o szóstej z panem Łabędziem, z tego była dosyć wielka awantura telefoniczna, aż przybiegła właścicielka stancji. Stryj myślał w rzeczywistości, że dzwonił po to aby zarezerwować bilety na operetkę, na którą chciał zabrać Melchiora. Dosyć dużo później gdy narrator był już dorosły, pracował on WPWMSW we Wydziale Pasowo-Widowiskowym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych jako naczelnik, zajmował się tam między innymi sprawami cenzury. Spotkał wtedy p.Łabędź która jak się okazało była dyrektorką Centralnego Biura Firmowego. On z trudem powstrzymuje się od tego jedynego pytania ,, czy zniosła pani jajko? '', na szczęście trzymał buzię na kłódkę. Ona czuła się wyróżniona, że naczelnik pamięta jej adres zamieszkania. Jednak nie zawsze udawały się jemu i kolegom ich żarty. Kiedyś chcieli zrobić żart na bardzo lubianej pani Ćwiklińskiej. Musiała najwyraźniej od kogoś usłyszeć o dowcipie z syreną, był to jeden z ulubionych kawałów które robili chłopcy, gdyż zobaczyła że dzwonią z producenta telefonów, zapytała czy chcą jej powiedzieć gdzie pocałować syrenę z znaku firmowego tej firmy. Chłopcy wystraszeni uciekli od słuchawki.

Narrator (Melchior Wańkowicz)

Książka ma charakter wspomnieniowy, więc narrację można śmiało przypisywać samemu autorowi. Opisuje lata swojej młodości, czasy szkoły i studiów, doświadczenia z emigracji, a także lata po wojnie i w czasie PRL. Jest postacią o dużej inteligencji i wrażliwości, a przy tym odznacza się znakomitym poczuciem humoru. W jego opowieściach przenika czasem złośliwość i pewność siebie w stosunku do sytuacji i opisywanych bohaterów. Nie ukrywa tego, że czasem musiał posunąć się do kłamstwa by osiągnąć zamierzony cel. Na naszych oczach kształtuje się jego charakter – inaczej zachowywał się w szkole, a inaczej jako dorosły mężczyzna.

Szkolni koledzy

W swoim reportażu Wańkowicz wspomina wielu znajomych i kolegów, z którymi płatał różnorakie figle oraz wspólnie wpadali w szkolne kłopoty. Większość z nich nie zostaje wymieniona z imienia. Narrator przeważnie używa pierwszej osoby liczby mnogiej, sugerując, że wszystkie przygody przeżywa w jakiejś określonej grupie. Czasami w opisach konkretnych perypetii występują pod pseudonimami np. Buba, który był pierwszym żartownisiem w drużynie.

Kobiety

W książce Wańkowicza pojawia się wiele kobiet – nie tylko te, z którymi pisarz romansował. Wspomniana zostaje zatem pensja u pani Kurmanowej i u pani Rudzkiej.

Pojawiają się także młode dziewczęta, obiekty westchnień Wańkowicza – Alusia, żywiołowa Ewa, leciwa Jadwiga.

  • Tak dojechałem na jarmark doroczny do Budsławia, na który się schodzą dziady z trzech województw. Stanąłem między dziadami i opowiadam o zaropiałych ślepcach, kikutach wymachujących o litość, jaglicy dziecinnej sprzedawanej za miedziaki, wyławiam z chóru jęków, skamleń, modlitw i pieśni pobożnych jedną:
    A na tym kaściele dzwonnica wysoka, Jakiej nie widziała czlowieczyna oka, A na tej dzwonnicy Szwienty Jurgis stoi I wielkam szydlam w dupa diabła koli. Ach, jak jego boli!...
    Przepadła moja kawa! — słyszę bolesny okrzyk redaktora Rubla, i lawinę śmiechu i oklasków.
    Ostrożnie, ostrożnie ciągnę od najdalszych, najżyczliwszych rzędów ku pierwszym dostojnym. Jeszcze nie widzę twarzy Ekscelencji, ale już widzę, że złoty krzyż drży drobno; znak, że Dostojny Brzuch się śmieie.


Czas i miejsce akcji

Akcja gawęd Wańkowicza obejmuje szeroki horyzont. Opisywane wspomnienia dotyczą lat młodzieńczych bohatera, lat spędzonych w okupowanej Warszawie, końca zaborów, dwudziestolecia międzywojennego, a także rzeczywistości amerykańskiej tuż po zakończeniu wojny. Większość opisu dotyczy jednak Warszawy i szkolnych perypetii autora (Wańkowicz uczęszczał tam do Gimnazjum Chrzanowskiego.

Bohaterowie

Narrator (Melchior Wańkowicz)

Książka ma charakter wspomnieniowy, więc narrację można śmiało przypisywać samemu autorowi. Opisuje lata swojej młodości, czasy szkoły i studiów, doświadczenia z emigracji, a także lata po wojnie i w czasie PRL. Jest postacią o dużej inteligencji i wrażliwości, a przy tym odznacza się znakomitym poczuciem humoru.

Szkolni koledzy

W swoim reportażu Wańkowicz wspomina wielu znajomych i kolegów, z którymi płatał różnorakie figle oraz wspólnie wpadali w szkolne kłopoty. Większość z nich nie zostaje wymieniona z imienia. czasami w opisach konkretnych perypetii występują pod pseudonimami, np. Buba, który był pierwszym żartownisiem w drużynie.

Kobiety

W książce Wańkowicza pojawia się wiele kobiet – nie tylko te, z którymi pisarz romansował. Wspomniana zostaje zatem pensja u pani Kurmanowej i u pani Rudzkiej.Pojawiają się także młode dziewczęta, obiekty westchnień Wańkowicza – Alusia, żywiołowa Ewa, leciwa Jadwiga.W drugiej części książki pojawia się także żona pisarza, zwana Królikiem i jego córka Marta, również pisarka.

Inni

W późniejszych latach, autor wspomina licznych, przelotem spotkanych ludzi. Są to wojskowi (generał Żeligowski, podchorąży Domański), przypadkowi urzędnicy, dziennikarze czy właściciele ziemscy (pan Protasiewicz i pan Jeśmian).


Utwory Wańkowicza wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • rodziny
  • wspomnień
  • podróży
  • patriotyzmu
  • miłości
  • młodości
  • szkoły
  • wojny
  • domu


Melchior Wańkowicz

MELCHIOR WAŃKOWICZ

Melchior Wańkowicz

Uważany za „ojca polskiego reportażu” Melchior Wańkowicz (1892-1974) był pisarzem, dziennikarzem i publicystą. Jego dzieła trudno przypisać określonemu gatunkowi literackiemu, sam swoją twórczość nazywał literaturą faktu. Jednak w jego pisarstwie można wyróżnić charakterystyczne cechy dla literatury pamiętnikarsko - wspomnieniowej („Ziele na kraterze”, „Tędy i owędy”), reportażu wojennego („Bitwa o Monte Cassino”), reportażu historyczno-geograficznego („W kościołach Meksyku”) i felietonistyki („Karafka La Fontaine’a”).

ZIELE NA KRATERZE

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: Współczesność

Rodzaj: epika
Gatunek: reportaż

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

kadr z filmu : "Syzyfowe prace"

Pisarz przedstawia w utworze prawdziwe losy swojej rodziny, jej początki oraz narodziny i dorastanie córek. Nawiązuje do wydarzeń II wojny światowej i powstania warszawskiego.


Tytuł w przenośny sposób wyraża przesłanie ksiązki.


Ziele

  • córki Wańkowicza urodzone przed II wojną światową - Krystyna i Marta - jako ziele, które musi wzrastać na spustoszonej wojną ziemi ;
  • roślinność odradzająca się w wiecznym kręgu istnienia (Powieść kończy się informacją o narodzeniu się wnuczki Wańkowicza - kolejne pokolenie wzrasta);


Krater

  • Polska w krytycznym momencie dziejowym (II wojna światowa), trdne czasy dla żyjących wówczas pokoleń;
  • Polska ze swoją trudną historią, wciąz walcząca o wolnośc, niepodległość.

"Ziele na kraterze" jest utworem mającym cechy wielu gatunków literackich. Przede wszystkim to literacka powieść o cechach autobiograficznych i pamiętnikarskich, bazująca i czerpiąca z życia rodziny pisarza, ale nie należy jej traktować jako zbiór faktów , gdyż autor wielokrotnie idealizuje je i dostosowuje do potrzeb przyjętej fabuły. Znajdziemy tutaj elementy powieści historycznej, pamiętnika, czy nawet przewodnika po okresie dwudziestolecia międzywojennego.


Narratorem jest sam autor, Melchior Wańkowicz; czasem pisze w 1. osobie, a czasem mówi o sobie w 3. osobie - tata King.

W 1919 r. w małym mieszkaniu w Warszawie przychodzi na świat pierwsza córka pisarza – Krysia. Dwa lata później w rodzinnym majątku w wielkopolskiej wsi rodzi się Marta (nazwana przez siostrę Tili). Dla dziewczynek wiejskie siedziby krewnych w Wielkopolsce i na Kresach są miejscem beztroskich zabaw i kontaktu z naturą oraz tradycją. W 1927 r. rodzina zamieszkuje w wybudowanej przez nich na warszawskim Żoliborzu willi zwanej Domeczkiem. Krystyna i Marta chodzą do szkoły prowadzonej przez zakonnice, przesiadują w bibliotece ojca, bawią się z rówieśnikami. Ogromny wpływ na dziewczynki mają rodzice. Wychowują córki w poczuciu bezpieczeństwa oraz kształtują ich system wartości. Ojciec (King), dziennikarz, pisarz, człowiek pełen energii i pomysłów, kojarzy się z przyrodą, zabawą i wolnością. Jest dla dzieci autorytetem. Matka Zofia (Królik) daje córkom poczucie stabilizacji. Jest czuła, delikatna i wyrozumiała – opowiada bajki, przytula, pociesza. Konsekwentnie wymaga przestrzeganych zasad, które dotyczą m.in. ubioru, rytmu dnia, zachowań. Dziewczynki, tak jak ojciec, lubią podróżować, poznawać świat i ludzi. Towarzyszą ojcu w jego reporterskich wyprawach, uczestniczą w rodzinnych podróżach po Polsce. Córki dojrzewają. Odnoszą sukcesy w szkole, dużo czytają. Wzorce czerpią z lektur oraz pielęgnowanych w rodzinie tradycji patriotycznych i obywatelskich. Po maturze w 1938 r. na rowerach zwiedzają Francję.

Wybuch II wojny światowej burzy poukładane życie. Rodzina zostaje rozdzielona. Tata przedostaje się do Rumunii. Tili przebywa w Ameryce, mama i Krystyna zostają w okupowanej Warszawie. Rodzina pisze do siebie listy.

Marta studiuje w Filadelfii. Publikuje artykuły w amerykańskiej i emigracyjnej prasie. Wydaje pierwsza książkę. Organizuje pomoc dla polskich jeńców wojennych. Poślubia polskiego dziennikarza i wydawcę. Tata przez jakiś czas przebywa na Cyprze i w Palestynie, potem przyłącza się do Armii Andersa na Bliskim Wschodzie. Wkrótce bierze udział w bitwie pod Monte Cassino. Krystyna studiuje na uniwersytecie podziemnym i angażuje się w działalność konspiracyjną. Ginie w powstaniu warszawskim. W wyniku bombardowania zostaje całkowicie zniszczony Domeczek. Mama dołącza do grupy uchodźców i w Wigilię 1945 r. dociera do męża.

Tata pisze list do nieżyjącej Krystyny, w którym zawiadamia, że jej siostra oczekuje narodzin dziecka. Jeśli na świat przyjdzie dziewczynka, będzie nosiła imiona Anna Krystyna. List kończy słowami: „Żyjesz Krysiuniu. Żyjesz i żyć będziesz”.

Melchior Wankowicz, autor książki, mąż Zofii, ojciec Krystyny i Marty, noszący przezwisko King.

Odgrywał w życiu córek bardzo ważną rolę, inspirował je, podsuwał lektury do czytania, instruował, jak dobrze pisać, zabierał w dalekie podróże, uczył córki odpowiedzialności.


Zofia Wańkowicz, żona Melchiora, matka Krysi i Marty, zwana przez domowników Królikiem. Ładna, spokojna, wrażliwa, ciepła (słuchała zwierzeń córek i pocieszała je). Zaradna i troskliwa, dawała rodzinie poczucie bezpieczeństwa. Tolerancyjna i wyrozumiała dla nietypowych zachowań męża.


Krystyna Wańkowicz, starsza córka Wańkowiczów (o przezwiskach Don Kichot, Pyton, Struś, pseudonim w konspiracji – Anna); zginęła w powstaniu warszawskim. Była odpowiedzialna i obowiązkowa (zrezygnowała z wyprawy kajakowej, by odbyć praktyki rolnicze u wuja), odważna (podczas wojny działała w konspiracji, była łączniczką), silnie związana z rodziną (została w okupowanym kraju, by pomagać matce).


Marta Wankowicz, młodsza córka Wańkowiczów (inaczej Sancho Pansa, Chłopek Roztropek, Tili). Na początku wojny pracowała w szpitalu, gdzie opiekowała się rannymi, ale potem wyjechała do USA. Tam założyła rodzinę oraz została pisarką i dziennikarką. Jako dziecko pisała i publikowała pierwsze artykuły, była wytrwała i pracowita (ukończyła amerykańską uczelnię), wrażliwa i odpowiedzialna (wspierała polskich jeńców wojennych, wysyłając im listy i paczki).

  • Poczułem, że piękna nie należy przeżywać, że pięknem należy żyć. Piękno musi być jak powietrze - potrzebne i nieuświadamialne, póki jest.


Miejsca wydarzeń


Akcja powieści toczy się przede wszystkim w Warszawie, gdzie rodzina najpierw mieszkała przy ul. Elektoralnej, a później w domu na Żoliborzu. Często przenosi się na wieś (Jerka, Jodańce, Bezek) oraz w inne miejsca, po których podróżuje rodzina Wańkowiczów :Prusy Wschodnie, południe Polski, Belgia i Francja). W czasie wojny dochodzi do rozłąki – Marta wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych, a King do Włoch, a potem na Bliski Wschód.


Czas akcji

Akcja trwa od 1919 do 1946 roku (ale czasem następuje „cofnięcie się” w czasie – autor wspomnieniami sięga do lat swojej młodości). Są to lata ważnych zdarzeń historycznych, które przeżywamy razem z członkami rodziny Wańkowiczów: wojna polsko-rosyjska (1919-1920), obydwie wojny światowe, powstanie warszawskie.


Utwory Wańkowicza wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • rodziny
  • wspomnień
  • podróży
  • patriotyzmu
  • miłości
  • młodości
  • szkoły
  • wojny
  • domu


Krystyna Wańkowicz

SŁAWOMIR MROŻEK

Melchior Wańkowicz

Uważany za „ojca polskiego reportażu” Melchior Wańkowicz (1892-1974) był pisarzem, dziennikarzem i publicystą. Jego dzieła trudno przypisać określonemu gatunkowi literackiemu, sam swoją twórczość nazywał literaturą faktu. Jednak w jego pisarstwie można wyróżnić charakterystyczne cechy dla literatury pamiętnikarsko - wspomnieniowej („Ziele na kraterze”, „Tędy i owędy”), reportażu wojennego („Bitwa o Monte Cassino”), reportażu historyczno-geograficznego („W kościołach Meksyku”) i felietonistyki („Karafka La Fontaine’a”).

ARTYSTA

Tematyka

Tekst

Gatunek

Zadania

Omówienie

Bohaterowie

Epoka: Współczesność

Rodzaj: epika
Gatunek: opowiadanie

Gdzie wykorzystasz?

Czas i miejsce akcji

kadr z filmu : "Syzyfowe prace"

"ARTYSTA"


Kogut przeczytał ogłoszenie: „Potrzebujemy zwierząt – Cyrk”.

– Zgłoszę się – powiedział składając gazetę. – Zawsze chciałem być artystą.

Po drodze snuł wielkie plany:

– Sława i pieniądze. A moŜe nawet wyjazdy za granicę.

– I z powrotem – dodał Lis.

– Dlaczego z powrotem? Za granicą podpiszę kontrakt z Metro Godwyn Meyer.

Dyrektor przyjął go na świeżym powietrzu, gdzie urzędował. Właśnie rozwijano namiot cyrkowy. Ja i Lis zatrzymaliśmy się opodal.

– Bardzo mi miło, że pan się do nas zgłasza. Można poznać godność?

– Lew – przedstawił się Kogut krótko.

– Lew? – zdziwił się dyrektor. – Czy jest pan tego pewny?

– Ewentualnie tygrys.

– No dobrze. Wobec tego niech pan zaryczy. Kogut zaryczał jak umiał.

– Owszem, nieźle, ale są lepsze lwy od pana. Gdyby pan się zgodził na koguta, to co innego. Wtedy mógłbym pana zaangażować.

– Ja dla pana przyjemności nie będę udawał ptaka – obraził się Kogut.

– Żegnam wobec tego.

W drodze powrotnej Kogut milczał ponuro. Wreszcie nie wytrzymałem.

– Co ci strzeliło do głowy, dlaczego chciałeś grać lwa?

– Jak to, dlaczego… – odpowiedział za niego Lis. – Czy widziałeś kiedy artystę bez ambicji?

Najważniejsze motywy:


Utwór Sławomira Mrożka to opowiadanie - proste, jednowątkowe. Tak jak inne opowiadania autora, cechuje go lapidarność - zwięzłość, wyrazistość oraz doskonała konstrukcja.

„Artysta” to opowiadanie Sławomira Mrożka poruszające ważny temat ambicji w naszym życiu.

Z ogłoszenia prasowego Kogut dowiaduje się o tym, że do Cyrku poszukiwane są zwierzęta. Zachęcony marzeniami o dalekich podróżach, sławie i pieniądzach, ptak zgłosił się na spotkanie z Dyrektorem Cyrku. Podczas przesłuchania towarzyszył mu Lis oraz narrator, występujący w pierwszej osobie liczby pojedynczej.

Podczas spotkania ku zdziwieniu Dyrektora Kogut przedstawił się jako Lew. Niewzruszony Dyrektor Cyrku poprosił więc ptaka, by zaprezentował swoje umiejętności i zaryczał, co Kogut wykonał tak, jak umiał. Przesłuchujący pochwalił kandydata, jednak odesłał go z kwitkiem, oznajmiając, że są lepsze lwy od niego, ale chętnie znajdzie się etat koguta.

Urażony Kogut obraził się, twierdząc, że dla przyjemności Dyrektora nie będzie udawał zwykłego ptaka, skoro stać go na więcej.

Zapytany przez narratora o to, dlaczego postanowił udawać Lwa, Kogut milczał, a Lis odpowiedział przebiegłym pytaniem retorycznym – „Czy widziałeś kiedyś artystę bez ambicji?”.



Bohaterami opowiadania są głównie zwierzęta, w swoich zachowaniach wyrażające określone ludzkie typy i charaktery. Mrożek wykorzystał środek personifikacji, by pod maską Koguta i Lisa przedstawić kilka cech towarzyszących światu artystów:

Kogut – jako artysta od dawna marzy o kontrakcie z amerykańską wytwórnią filmową Metro Goldwyn Mayer. Przekonany o swojej wartości zgłasza się na rozmowę w sprawie pracy na stanowisku Lwa.

Kiedy zostaje odesłany z kwitkiem, obraża się. Jego ambicja nie pozwala mu na realne spojrzenie na swoje możliwości. Jest symbolem próżności i wygórowanej ambicji, która zaćmiewa prawdziwy osąd.

Lis – towarzyszy Kogutowi podczas przesłuchania i mówi bardzo niewiele. Nie prezentuje wobec Koguta przyjacielskiej postawy – nie próbuje wytłumaczyć mu porażki lub też pomóc mu w dostrzeżeniu swoich słabości. W całym opowiadaniu raczej drwi z ptaka i jego wielkich, szumnych planów. Gdy na końcu utworu narrator pyta Koguta dlaczego chciał udawać Lwa, to Lis odpowiedział z ironią: „Czy widziałeś kiedyś artystę bez ambicji?”

Zwierzę jest uosobieniem nieuczciwości, oszustwa oraz chytrości i przebiegłości, czyli cech negatywnych. Nie bez powodu to on jest towarzyszem próżnego Koguta.

W „Artyście” występuje jeszcze Dyrektor Cyrku oraz pierwszoosobowy Narrator, który również jest towarzyszem ptaka.

  • Poczułem, że piękna nie należy przeżywać, że pięknem należy żyć. Piękno musi być jak powietrze - potrzebne i nieuświadamialne, póki jest.


Czas imiejsce akcji nie są dokładnie określone. O czasie nie wiemy nic bliższego. Wydarzenia toczą się w drodze do cyrku i przed namiotem cyrkowym, na powietrzu oraz w drodze powrotniej.


Lekturę wykorzystasz w wypracowaniach dotyczących:


  • artysty
  • ambicji
  • postawy życiowej
  • ludzkich wad
  • pragnienia sławy
  • domu