Want to make creations as awesome as this one?

No description

Transcript

Historia pisma i książki

Lekcja biblioteczna dla uczniów klas VI-VIII

Jak wygląda współczesna książka wszyscy o tym doskonale wiemy, ale czy zastanawialiście się kiedyś, jak powstała książka? Kto pierwszy wpadł na pomysł, żeby spisać opowiadane przy ognisku historie na papierze i czy od papieru się zaczęło? Historia książki jest prawie tak długa, jak historia naszej cywilizacji. Prowadzi nas ona przez różne epoki i kraje. Książki rozwijały się jednocześnie w różnych miejscach świata. Ze względu na odmienne położenie geograficzne i poziom rozwoju ludności danego terenu, wyglądały odmiennie i tworzone były z różnych materiałów.Podczas dzisiejszej lekcji poznacie jej historię, począwszy od czasów najdawniejszych aż do współczesności.

Słowo - żywy człowiek

źródło: http://www.sklep-lampy.pl/blog/index.php/2016/02/15/nowoczesne-lampy-funkcjonalnosc-i-oryginalnosc/

Ludy pierwotne nie umiały czytać ani pisać, stąd też wszystkie opowiadania, legendy i prawa przekazywały sobie z pokolenia na pokolenie ustnie. Dlatego też pierwszą formą przekazu jest słowo, stąd też można powiedzieć, że początkowo funkcję książki pełnili sami ludzie i to jest przykład żywej książki. Jednak z czasem mowa ludziom nie wystarczała. Komunikacja za pomocą głosu była nietrwała, tak jak nietrwała jest ludzka pamięć. Chęć zachowania wiedzy o poprzednich pokoleniach doprowadziła ostatecznie do rozwoju piśmiennictwa i wymyślenia kolejnej formy przekazu słowa, jaką są malowidła naskalne.

Fot. Alicja Dąbrowska źródło: https://wyborcza.pl/51,76842,8042203.html?i=2&disableRedirects=true

Rysunki wyryte w skale, zwane petroglifami

Fot. https://pl.wikipedia.org/wiki/Lascaux_(Akwitania)#/media/Plik:Lascaux_painting.jpg

Rysunki w jaskini Lascaux we Francji

Rysunki z Alty w Norwegii

Pierwszym przykładem utrwalonej wiadomości są znaki i rysunki wyryte na kamiennych skałach w jaskiniach, w których żyli pierwotni ludzie 30 tys. lat temu. Malowidła te nazywamy petroglifami (pismo obrazkowe), gdzie jeden znak-obrazek symbolizował cały wyraz lub zdanie. Przykładami tego prastarego pisma są malowidła naskalne w jaskini Lascaux we Francji.Za pomocą tych malowideł ludzie przekazywali sobie informacje: gdy rysowali zwierzę przebite strzałą i wokół kilku ludzi, chcieli w ten sposób powiedzieć, że polowanie było udane. Niestety takiej książki kamiennej, gdyż była bardzo ciężka i ogromnych rozmiarów, nie można było nigdzie ze sobą zabrać. Jej treść można było odczytać, będąc tylko w jaskini, gdzie ten obrazek został wyryty. Dlatego też ludzie dążyli do wymyślenia innej formy przekazu słowa, którą było pismo węzełkowe.

źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Pismo#/media/Plik:Sales_contract_Shuruppak_Louvre_AO3766.jpg

Pismo węzełkowe Inków zwane Kipu

źródło: https://menway.interia.pl/historia/news-przeklete-zloto-inkow-kto-strzeze-skarbu-w-niedzicy,nId,4702451

Dość dziwnym i starym rodzajem zapisywania informacji było pismo węzełkowe Inków - zwane kipu, które pojawiło się 5000 lat temu. Kipu składało się z poprzecznego sznurka, do którego były przywiązywane sznurki o rożnych kolorach oraz długości. Ten rodzaj pisma był dość trudny do opanowania dla przeciętnego człowieka, gdyż zapamiętanie, co oznaczał dany sznurek, jego kolor czy długość przerastało możliwości zwykłego człowieka. Stąd też ludzie poszukiwali kolejnych form przekazu słowa i wpadli na pomysł lepienie tabliczek z gliny i opracowania pewnych znaków, za pomocą których komunikowali by się między sobą.

Pismo klinowe – tabliczka z kontraktem handlowym z Szuruppak (ok. 2600 p.n.e.) żródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Pismo#/media/Plik:Sales_contract_Shuruppak_Louvre_AO3766.jpg

Gliniane tabliczki i pismo klinowe

źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Babilo%C5%84ska_mapa_%C5%9Bwiata#/media/Plik:Baylonianmaps.JPG

Gliniana tabliczka z Babilońską mapą świata; zbiory British Museum

Gliniana tabliczkapowstała w Mezopotamii w IV w. p.n.e. i jak sama nazwa wskazuje była zrobiona z gliny. Służyła ona do pisania listów, przepowiedni oraz oficjalnych dokumentów. Pisano na niej przy pomocy trzciny lub drewnianego rylca, którym odciskano znaki, zwane pismem klinowym. Aby tabliczka stała się twarda, po zapisaniu na niej znaków, suszono ją na słońcu i wypalano w piecu. Niestety nie była ona zbyt wygodna w codziennym użytku: była duża i ciężka oraz mieściła niewiele tekstu, dlatego ludzie dążyli do wymyślenia bardziej uniwersalnej formy papieru i podłoża, na którym można by utrwalać tekst.

Autor: By Michel wal (travail personnel (own work)), CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=6055468

Drewniane tabliczki zapisane atramentem, powstałe na przełomie I i II wieku n.e. w Vindolandzie w Wielkiej Brytanii.

źródło: https://www.gedanopedia.pl/gdansk/?title=Plik:Tabliczki_woskowe_z_zakazami_czynszowymi_z_ulic_Elbl%C4%85skiej_i_Szopy,_1410.JPG

źródło: https://whk.up.krakow.pl/gre_tabl.html

Tabliczki woskowe

Książka z drewnianych tabliczek

Grekom i Starożytnym Rzymianom nie przypadły do gustu gliniane tabliczki, były ciężkie, pisanie na nich było dość uciążliwe, a zapisany tekst pozostawał na nich na zawsze. Dlatego zaczęli wyrabiać tabliczki z drewna. W drewnianych tabliczkach drążyli zagłębienie i wlewali w niego roztopiony wosk, niekiedy mieszany ze smołą dla ciemnej barwy. Gdy wosk wysechł, można było już pisać na takiej tabliczce.Do pisania służyły metalowe rylce, przypominające kształtem duży gwóźdź. Ponieważ jedna tabliczka nie mogła pomieścić wystarczającej ilości tekstu, dlatego zaczęto używać kolejnych. Potem w każdej zapisanej tabliczce wywiercano w dwóch jej rogach dziurki. Następnie wiązano je ze sobą, przewlekając rzemień przez otwory i w ten sposób powstawała książka z drewnianych woskowych tabliczek. Zaletą i jednocześnie wadą tego podłoża była możliwość powtórnego pisania po uprzednim starciu zapisanej warstwy wosku. Takie książki zajmowały jednak dużo miejsca podczas przechowywania ich, dlatego też ludzie w dalszym ciągu podejmowali próby wymyślenia nowego podłoża do pisania.

Papirus i egipskie hieroglify

źródło: https://pl.dreamstime.com/obraz-royalty-free-staro%C5%BCytni-%C5%82odzi-egipskie-hieroglify-papirusowi-image5974126

Papirus z heroglifami bigini łodzi Nilu

źródło: https://slideplayer.pl/slide/1215729/

Kolejnym materiałem służącym do utrwalania pisma był papirus, znany i stosowany w starożytnym Egipcie już od III tys. p.n.e. Do produkcji papirusu używano łodygi trzciny papirusowej, zwanej właśnie papirusem, która rosła nad brzegami Nilu. Roślinę tą dzielono igłą na cienkie paski i przekładano je warstwami. Całość prasowano przy pomocy ciężkiego przedmiotu, a następnie suszono na słońcu i polerowano kością. Gotowe arkusze sklejano ze sobą i w ten sposób powstawał zwój o długości 20 m. Na zwoju tym skryba - egipski pisarz, zapisywał tekst w postaci hieroglifów, czyli pisma obrazkowego. Do pisania używał gęsiego pióra, które maczał w atramencie. Papirus był bardzo dobrym materiałem, był lekki i łatwy w użytkowaniu, dlatego dość szybko zaczęły go stosować także inne kraje. Tutaj na zdjęciu możecie zobaczyć jak wyglądała produkcja papirusu.

źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Pergamin#/media/Plik:Permennter-1568.png

Książka z pergaminu

Produkcja pergaminu

Modlitewnik księżnej Elżbiety Lukrecji - orszak świętych. źródło: https://kc-cieszyn.pl/najwieksza-i-najmniejsza-ksiazka-w-zbiorach-ksiaznicy-cieszynskiej/

Kodeks

W Średniowieczu w Europie i na Bliskim Wschodzie na szeroką skalę zaczęto stosować pergamin. Był on wyrabiany ze skór zwierzęcych, które najpierw moczono w wodzie, potem zeskrobywano z nich resztki mięsa, a następnie zanurzano w wodzie z popiołem. Po wyjęciu z wody, tak przygotowaną skórę nacierano kredą i wygładzano pumeksem. Na papirusie pisali w klasztorach specjalnie wykształceni mnisi. Używali oni atramentu i trzciny, z czasem zaczęli stosować do pisania pióra ptaków. Gdy już pergamin został zapisany, składano go jak dzisiejszą książkę, stąd też przybrała ona nazwę kodeksu. Złożone karty oprawiano w drewno obciągnięte skórą oraz ozdabiano drogimi kamieniami i złotem, dlatego też książka z papirusu była bardzo droga i stać było na nie było tylko najbogatszych. Aby nikt nie mógł jej ukraść, była w bibliotekach przymocowywana do stołów łańcuchami. Pergamin był lepszy od papirusu dlatego, że był trwalszy, gładszy i jaśniejszy, a co najważniejsze, do pisania nadawały się obie jego karty. Niestety ta forma książki była dość dużych wymiarów, ciężka oraz bardzo droga. Sprawiło to, że ludzie poszukiwali kolejnym form przekazu słowa.

źródło: https://www.tes.com/lessons/rAieznI04DUDKA/historia-ksiazki-czyli-od-tabliczki-do-e-booka

Zwój papirusowy i pergaminowy

źródło: http://muzea.malopolska.pl/obiekty/-/a/26963/1123196http://muzea.malopolska.pl/obiekty/-/a/26963/1123196

Jak już wspomniałam książka z pergaminu przybrała formę kodeksu, ale to nie była jedyna forma książki. Przodkiem współczesnej książki był papirusowy i pergaminowy zwój, rulon wykonany z papirusu oraz pergaminu. Zwój taki mierzył około 20 metrów długości i był zapisany przez egipskiego pisarza - skrybę, hieroglifami. Aby zapisany tekst przeczytać, lewą ręką rozwijano zwój z jednej pałeczki, a prawą ręką nawijano na drugą pałeczkę. Taki zwój przechowywany był w glinianych dzbanach i wyglądał jak tapeta zwinięta w rulon. Zwoje były duże, ciężkie i zajmowały wiele miejsca do przechowywania. Były również niewygodne w czytaniu. Trudno było w nich odszukać wskazany fragment. Był to główny powód dla którego ludzie szukali innych form przekazu.

Pismo chińskie

Rękopis z Altany Orchidei – kopia

Fot. Feng Chengsu (馮承素), original by Wang Xizhi (王羲之) - http://www.linyi.gov.cn/xizhi/zuopin/lanting.asp

źródło: https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C390732%2Clektorka-jezyk-chinski-nie-taki-straszny-jak-go-maluja.html

Kolejnym przykładem pisma jest pismo chińskie, które wykształciło się z wcześniejszego pisma obrazkowego. Swoją kwadratową formę chińskie znaki zawdzięczają pisaniu na jedwabiu, bo tylko proste linie nie marszczą tej tkaniny. Znaki te zapisywano tuszem, przy pomocy pędzelka z bambusowego kijka i włosia. Pismo chińskie zawiera nawet do 44 tysięcy znaków i w chwili obecnej język chiński należy do najtrudniejszych na świecie. Tutaj na zdjęciach możecie zobaczyć zwój zapisany takim właśnie pismem, czy też znaki wyryte w skale.

Alfabet grecki

Alfabet łaciński

źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Alfabet_%C5%82aci%C5%84ski#/media/Plik:English_alphabet_-_Modern_No._20_script.png

źródło: https://pl.depositphotos.com/vector-images/alfabet-grecki.html

Pismo fonetyczne

Kolejnym przykładem pisma jest pismo fonetyczne - jest to system pisma, które jest graficznym odpowiednikiem mowy. Przykładem tego pisma jest pismo alfabetyczne. Pierwszym alfabetem na świecie był alfabet fenicki, powstały ok. 2 tys. lat p.n.e., (nie posiadał on samogłosek). Od Fenicjan alfabet ten przejęli Grecy w X w p.n.e. Dodali oni do niego samogłoski oraz ustalili kierunek pisania od lewej strony do prawej. Ok. VIII w p.n.e. alfabet grecki poznali Rzymianie, którzy przystosowali litery alfabetu greckiego (w zachodniej odmianie) do dźwięków swojej mowy i tak powstało pismo łacińskie.

Produkcja papieru

źródło: http://drukujwpiasecznie.pl/historia-powstania-papieru/

źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Iluminacja_ksi%C4%85%C5%BCki#/media/Plik:Handschrift.karlsruhe.blb.jpg. Fot. Badische Landesbibliothek, Karlsruhe. Illuminierte Handschrift

Książki rękopiśmienne - inkunabuły

Ważny dla naszych czasów materiał, czyli papier został wynaleziony w Chinach około 105 r. n.e. Początkowo wyrabiany był on z włókien bambusa i szmat, które rozcierano z wodą na miazgę. Z tej miazgi odciskano wodę, a następnie rozkładano ją na sitach z jedwabnych nici. Po wysuszeniu i wygładzeniu papier nadawał się do pisania. Tutaj na zdjęciu możecie zobaczyć jak wyglądała produkcja papieru. Początkowo papier nie cieszył się zaufaniem, gdyż był bardzo nietrwały. Chińczycy pilnie strzegli tajemnicy produkcji papieru przez prawie 700 lat. Do Europy papier dotarłjedwabnym szlakiem,czyli drogą, którą przywożono produkty z Chin, aby handlować nimi w Europie. Dzięki wynalezieniu papieru możliwe stało się wytwarzanie książek z papieru, nazywanych rękopiśmiennymi.

źródło: http://na-brzozowej-korze.blogspot.com/2014/10/tam-gdzie-przepisywano-ksiegi-skryptoria.html

Skryba i skryptorium

https://www.tes.com/lessons/voG5ouj8LFzBqQ/copy-of-scriptoria

Książki były przepisywane ręcznie najczęściej przez mnichów, zwanych skrybami, stąd też ich nazwa – książki rękopiśmienne. Średniowieczny skryba pracował w skryptorium, wydzielonym pomieszczeniu w klasztorze. We wnętrzu skryptorium znajdowały się pulpity, na ogół wolno stojące z pochyłym blatem służącym do rozkładania ksiąg w trakcie czytania czy kopiowania. Każdy pisarz musiał być zaopatrzony w zaostrzone pióra ptasie, kałamarz, pergamin oraz nożyk, który służył m. in. do zeskrobywania błędnie napisanych liter. W skryptorium skrybowie zajmowali się odręcznym przepisywaniem ksiąg i dokumentów, sporządzaniem rękopisów na użytek wspólnoty klasztornej, W skryptorium powstawały dzieła o dużej wartości artystycznej. Całe grupy zakonników przepisywały i pięknie zdobiły księgi na zamówienie klasztorów, króla, bogatych ludzi. Niestety książki te były bardzo drogie i niewielu było stać na nie. Stąd też ludzie poszukiwali tańszego sposobu wytwarzania książek, którym okazało się wynalezienie druku.

Jan Gutenberg - wynalazca druku źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Johannes_Gutenberg#/media/Plik:Gutenberg.jpg

https://www.focus.pl/artykul/wynalezienie-druku-jak-i-kiedy-go-dokonano-jakie-znaczenie-dla-swiata-mial-wynalazek-gutenberga

Wynalezienie ruchomej czcionki i książka drukowana

Druk wynaleźli Chińczycy. Najpierw wycinali oni mozolnie cały tekst i ilustracje na desce w lustrzanym odbiciu. Potem smarowali deskę farbą i tak jak pieczątką odciskali na papierze. Wielkim wydarzeniem było zastosowanie ruchomej czcionki i prasy drukarskiej. Dokonał tego w 1450r. Niemiec - Jan Gutenberg, drukarz z Moguncji. Wymyślił on metalowe czcionki, czyli klocki na których odbite były litery, i przy ich pomocy drukował książki. Litery potrzebne do każdej strony tekstu układane były w metalowej ramie i kładzione na prasie. Następnie smarowano je tuszem i przyciskano do nich papier. W ten sposób można było produkować tysiące egzemplarzy książek i to zdecydowanie szybciej, aniżeli ręczne przepisywanie.

źródło: https://www.rp.pl/Rzecz-o-historii/302029920-Jak-wynalezienie-druku-zmienilo-swiat.html

źródło: https://www.youtube.com/watch?v=CtDnTj8XGUM

Książka drukowana

Drukarnia z XV w.

Biblia Gutenberga

Inkunabułami nazywamy druki wydane od momentu wynalezienia druku do końca 1500 roku. Zaliczają się one również do grupy starodruków. Za początek powstawania inkunabułów przyjęto rok 1455, czyli datę ukazania się pierwszego inkunabułu: Biblii 42-wierszowej wydanej przez Jana Gutenberga.

fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Szancer-Jan-Marcin-Brzydkie-kaczatko;3364556.html

źródło: https://uffo.info/Zapisy,60

Ilustracja książkowa

Uzupełnieniem treści książki stała się ilustracja, która najpierw była czarno-biała, a dopiero później przybrała formę kolorowej. Tutaj na zdjęciu możecie zobaczyć jej przykłady. Kolorowa ilustracja została wykonana przez Jana Marcina Szancera do baśni Hansa Christiana Andersena pt. „Brzydkie kaczątko”.

Pismo Braille'a

Język migowy

źródło: http://fundacjaokis.org/tresc_7_.html

źródło: https://problemykolejnictwa.pl/images/PDF/159_5.pdf

Kolejnym przykładem pisma jest pismo Braille’a. W 1808 r. były kapitan artylerii Charles Barbier opracował pismo-szyfr, przeznaczone do celów wojskowych, które skonstruowane zostało tak, aby żołnierze mogli je odczytywać dotykiem nawet w ciemności. Następnie kapitan zaoferował swój wynalazek Instytutowi Niewidomych w Paryżu, gdzie spotkał się z zainteresowaniem przez Ludwika Braille`a. Braille stworzył oryginalny system zapisu oparty na kombinacji sześciu wypukłych punktów umieszczonych na obwodzie prostokąta. Dzięki temu osoby niewidome mogą czytać książki.

Kolejnym przykładem pisma jest język migowy. Jest to zestaw znaków mimicznych lub pantomimicznych określających poszczególne litery lub całe słowa, przy czym elementem charakterystycznym dla danego znaku jest zarówno układ palców obu rąk, układ samych rąk i całego ciała. Językiem tym posługują się nim przede wszystkim osoby niesłyszące.

Audiobook

źródło: https://sales-training-africa.co.za/wp-content/uploads/2018/11/Audio-books.jpg

Książka mówiona

Rozwój cywilizacji sprawił, że realne stało się stworzenie książki mówionej,zwaną w skrócie audiobookiem. Jest to nagranie dźwiękowe, zawierające odczytany przez lektora tekst książki. Jest zapisana na płycie CD w formacie MP3 lub audio. Audiobooka można słuchać w samochodzie, lub też taki tekst książki nagrać na swój odtwarzacz i słuchać w tramwaju czy autobusie. Często są nagrywane dla dzieci przez znanych aktorów. Główną zaletą audiobooka jest to, że jest tańszy od tradycyjnej książki, nie męczy wzroku, bo się go słucha, słuchać mogą go również dzieci, które nie umieją jeszcze czytać. Ma też niestety wady: brak koncentracji przy słuchaniu treści, której też nie można zobaczyć. Niektórzy wolą jednak tradycyjną formę książki i obcowanie z nią.

Książka elektroniczna

E-book

źródło: https://analitykadietetyczna.pl/produkt/e-book/https://analitykadietetyczna.pl/produkt/e-book/C

Najbardziej współczesną formą książki jest książka elektroniczna, zwana w skrócie e-book. To treść zapisana w formie elektronicznej, którą można przeczytać za pomocą wyspecjalizowanego oprogramowania, zainstalowanego w urządzeniu komputerowym, telefonie komórkowym lub tablecie. Ebook jest coraz bardziej popularny, ponieważ jest bardzo wygodny. Nie trzeba nosić ze sobą wielu tomów – wystarczy nagrać daną treść na swoim laptopie, a potem można czytać ją w każdej chwili! Zaletą ebooka jest szeroki dostęp do informacji i niższy koszt jego pozyskiwania. Książka elektroniczna jest ekologiczna, ponieważ nie potrzeba już wycinania drzew, aby ją wyprodukować. Posiada jednak pewne wady: koszt nabycia urządzenia i korzystania z Internetu, szybsze męczenie się czytającego i wolniejsze czytanie oraz zużycie energii elektrycznej, aby ją przeczytać. Dziękuję za uwagę i zachęcam Was do rozwiązania quizu, sprawdzającego Waszą wiedzę ze znajomości historii pisma i książki.

Dziękuję za uwagę i zachęcam Was do rozwiązania quizu, sprawdzajacego wiedzę z historii pisma i książki!

Ewa Tarapata

https://view.genial.ly/5f9950014b136f0d1b75a97c/learning-experience-challenges-historia-ksiazki-i-pisma